Açıklama

Küresel Müslüman popüler kültürü, kimlik oluşumunun temel unsurlarından biridir. Birçok genç Müslüman, birbirine zıt gibi görünen ulusal, dinî ve etnik kimlikler arasında sıkışmış olsa da, inancı ortak kimliklerinin temeli hâline getiren küresel bir popüler kültür geliştirerek ustalıkla “üçüncü bir yol” inşa etmişlerdir. Sanat, spor, sosyal medya ve dijital teknoloji aracılığıyla Müslüman gençlik kültürü, devlet sınırlarını ve ulusal kimlikleri aşan küresel bir bilinç yaratmıştır. Ortak inançlarını, yaratıcılıklarını ve deneyimlerini ifade edebilecekleri üçüncü mekânlar oluşturmaya ve dayanışmayı güçlendirmeye dair genişleyen tartışmalar, bugün Müslüman genç olmanın anlamına yeni bir biçim kazandıran bir gençlik kültürü ortaya çıkarmıştır. Bu “ümmetçi” popüler kültür, “11 Eylül kuşağı” olarak anılan genç bir nesil içinde gelişmiştir. Dünya giderek daha fazla birbirine bağlanırken, Müslüman gençler ümmetçi bir gençlik kültürünü beslemek için hangi yolları araştırıyor ve küresel Müslüman popüler kültüründeki bu yeni dönüşümler, dünya genelindeki Müslüman gençlerin kimliklerini nasıl şekillendiriyor?

Dr. Kamaludeen Mohamed Nasir, Singapur’daki Nanyang Teknoloji Üniversitesi’nde sosyoloji doçentidir. 2023–2024 yılları arasında Georgetown Üniversitesi’nde Güneydoğu Asya’da İslam üzerine Malezya Kürsüsü’nde Misafir Profesör olarak görev yapmıştır. Araştırmaları din sosyolojisi, kültürel sosyoloji ve gençlik sosyolojisi üzerinde yoğunlaşmakta; özellikle genç Müslümanların popüler kültürle nasıl ilişki kurduklarını ve ulusçuluk bağlamında kimliklerini nasıl şekillendirdiklerini incelemektedir. Dr. Kamaludeen, Globalized Muslim Youth in the Asia Pacific ve Representing Islam: Hip-Hop of the September 11 Generation adlı, Müslüman gençlik kültürü ile devlet politikaları arasındaki kesişimleri irdeleyen önemli eserlerin yazarıdır. Hâlihazırda Football and Islam: Negotiating Identity in the Global Game adlı kitabını tamamlamaktadır. Tartışma ve ardından yapılan soru-cevap oturumu, Vrije Amsterdam Üniversitesi’nden Dr. Usaama Al-Azami tarafından yönetilmiştir. Tarih: 12 Ekim 2024, saat 11.00 (ET).

 

Kolokyum Özeti

Ana Sunum (Dr. Kamaludeen Mohamed Nasir)

Giriş

• Küresel Müslüman popüler kültürü, gençlerin kimlik oluşumunda merkezi bir rol oynar.
• Bu kültür, gençlerin ulusal, etnik ve dinî aidiyetlerini uzlaştırarak bütüncül bir benlik anlayışı geliştirmelerine imkân tanır.

Küresel Müslüman Popüler Kültürü Anlamak

Popüler Kültürün Tanımı

• Sosyolojik olarak popüler kültür, bir toplumsal sistemin en geniş biçimde paylaşılan anlamlarını içeren pratikler, inançlar ve nesneler bütünüdür. Medya, eğlence, moda, trendler ve dilsel kalıplar aracılığıyla kendini gösterir.

 

Küresel Boyut

• Küreselleşme; dijital ve sosyal medya teknolojilerinin yaygınlaşması, dayanışma hareketleri ve kuşaklararası bağlarda kendini gösterir.
• 11 Eylül kuşağı Müslümanları, yoğun güvenlik politikaları ve İslamofobik baskılar altında büyümüştür.
• Bu koşullar, ebeveynlerinden farklı olarak dirençli ve aktivist bir küresel kuşak kimliğini şekillendirmiştir.

 

Müslüman Popüler Kültürü

• Müslüman popüler kültürü, giyim tarzı, hip-hop, spor ve tüketim etiği gibi alanlarda tecelli eder; davet, toplumsal meseleler ve Müslümanlara yönelik zulümler gibi çeşitli temaları işler.
• Ümmet ve ümmetçilik olgusu, Müslüman popüler kültürünün merkezinde yer alır.

 

İslam’ı Yerelleştirmek

• İslam’ın küreselliğini anlamak, bölgesel ve mezhepsel farklılıkları kabul etmeyi, merkez–çevre ilişkilerini sorgulamayı ve otantiklik meselesini ele almayı gerektirir. En büyük Müslüman nüfuslara sahip ve etkili gençlik kültürleri üreten ülkelerin çoğu, Orta Doğu dışında yer almaktadır.

 

Müslüman Tüketim Etiği

• Müslüman gençlik, temel helal bilincini aşarak helal ürünlerden helal pazara, oradan küresel İslami ekonomiye geçiş yapmıştır.
• Özellikle Filistin meselesi bağlamında uygulanan boykotlar, dindarlık ile gençlik kültürü arasında ahlaki bir köprü işlevi görmektedir.

 

Müslüman Hip-Hop

• Toplumsal bilinci yüksek hip-hop, tabandan gelen kültürün bir yansımasıdır.
• Siyah gençlik arasında hip-hop’un yankı bulmasının nedenleri (ayrımcılık, polis şiddeti, olumsuz medya temsili), Müslüman gençlerin deneyimleriyle (ırkçılık, güvenlik politikaları, İslamofobi) benzerlik taşır.

 

Müzik ve İslam

• Genç Müslümanlar, müzik üzerine tartışmalarda (enstrüman kullanımı, kadın sesi, müstehcen dil vb.) sanatsal ifade alanını müzakere etmektedir.
• Bu süreçte hip-hop, daha geniş kabul gören İslami müzik türleri (örneğin akapella neşid) ile birleşmektedir.

 

Güce Hakikati Söylemek

• Hip-hop, ana akım estetiğin benimsenmesiyle güçlenme aracı hâline gelir. 
• Yasiin Bey (Mos Def) gibi sanatçılar, Malcolm X’ten ilhamla evrensel insan hakları mücadelesini dillendirir.Bazı sanatçılar ise Filistin’i desteklemek gibi politik eylemler aracılığıyla İslam’ı sahnede yaşatır.

 

İslam’ı “Temsil Etmek”

İslam’ı “Temsil Etmek”

• Hip-hop bağlamında “temsil etmek”, bir davayı sahiplenmek anlamına gelir.
• Bu da “İslam’ı kim temsil eder?”, “İslam nasıl temsil edilir?” gibi soruları gündeme getirir.

 

İslam’ı “Yeniden Sunmak”

• Müslüman gençler, dijital dinin yükselişi ve otorite krizine yanıt olarak, İslam’ı yeni biçimlerde sunmaya çalışır; kültürel üretimle dindarlığı uzlaştırır.

 

“Müslüman Cool” ve Protesto Kültürü

• Müslüman gençler, özellikle siyah kültürden beslenen popüler kültür unsurlarını İslamî kimliklerine dâhil eder.
• Bu durum, kamusal dindarlığı benimseyen, çoğul ümmetçiliği kabul eden, muhalif bir gençlik kimliği üretir.

 

Toplumsal Cinsiyet

• Müslüman hip-hop, cinsiyet temsili konularında tartışma alanı açar. Başörtülü kadınların kendi temsillerini üretmesi ve erkek sanatçıların kadın temsillerini eleştirmesi bu sürecin parçasıdır.

 

Elit Müslüman Futbolcular

• Futboldaki Müslüman yıldızlar, Müslümanlara dair algıları dönüştürmekte, İslamofobiyi azaltmaktadır.
• Sosyal medyadaki görünürlükleri, dindarlığın ve aktivizmin yeni bir biçimde ifade edilmesine olanak sağlar.

 

Sonuç ve Değerlendirme

Gençlik Kimliğinin İnşası

• Günümüz Müslüman gençliğinin kimlik inşasını anlamak, İslam’ın bugünü ve geleceğini anlamak açısından elzemdir.
• Gençler, ulusal, ticari, dinî ve kuşaksal aidiyetler arasında denge kurarak çok katmanlı kimlikler geliştirir.
• Bu kimlik, hem geleneksel İslami bağları hem de kapitalizm ve sanayileşme gibi modern unsurları uzlaştırır.

 

Dijital Teknolojiler

• İnternet, dindarlığın pratiği üzerinde dönüştürücü bir etki yaratmıştır.
• Genç Müslümanlar, dinî bilgiyi giderek daha fazla çevrim içi ortamlardan edinmektedir.
• Bilginin demokratikleşmesi güçlendirici olduğu kadar yabancılaştırıcı da olabilmektedir.

 

Popüler Kültürü Yeniden Düşünmek

• Ümmetçi bir bakış açısı, dünya genelindeki Müslüman gençlik toplulukları arasında karşılaştırmalı analizler yapılmasını, etnosentrik yaklaşımların çözülmesini ve kültürel etkilerin tek yönlü merkez–çevre modelini sorgulamayı mümkün kılar.

 

Moderatör Tartışması

Ümmetçi Popüler Kültürün Karşı Karşıya Olduğu Zorluklar

• Küresel popüler kültürün en büyük üreticileri olan ABD ve Hindistan, kültürel üretimlerinde ümmeti merkeze almamaktadır.
• Kültürel üretimin başlıca küresel pazarları hâlen ABD ve Avrupa’da yer almakta olup, bu bölgeler askerî-sınai kompleks gibi hegemonik mekanizmalarla bağlantılıdır.
• Bununla birlikte, hegemonik medyanın baskınlığına rağmen İslami medya üretiminin gelişmesi ve Arap Baharı sürecinde hip-hop’un kültürel üretimde merkezi bir rol üstlenmesi, ümmetçi popüler kültürün üretim ve dolaşım gücünün hafife alınamayacağını göstermektedir.

 

Soru-Cevap Tartışması

Ana Akım Medyayı Aşmak

• Sosyal medya, oyunun kurallarını değiştirmiş; fırsat eşitliği sağlamış ve geleneksel medya biçimlerini aşmayı mümkün kılmıştır.
• Buna rağmen, özellikle Filistin yanlısı içeriklerin erişiminin kısıtlanmasında Silikon Vadisi merkezli sosyal medya şirketlerinin rolü gibi ciddi zorluklar devam etmektedir.

 

Bilgi ve Sosyalleşme

• Geçmişte sosyalleşme süreci, çoğunlukla cemaat büyüklerinden bilgi aktarımı yoluyla gerçekleşirdi; modern dönemde ise akranlar arası sosyalleşme daha fazla önem kazanmıştır.
• İslam’da geleneğin merkezî konumu dikkate alındığında, ümmetçi bir yaklaşım, topluluk temelli bilgi aktarımı ve sosyalleşme biçimlerinden vazgeçmeyecektir.
• Popüler kültürün kendisi doğrudan bir bilgi veya rehberlik kaynağı olmasa da, sosyalleşme ve kimlik oluşumu açısından önemli bir iletişim mecrası olarak ciddiyetle ele alınmalıdır.

 

Yırtıcı Ticarileştirme

• Küresel neoliberal medya endüstrileri, sıklıkla cinselliğin ve siyahların acısının “beyaz bakışına” sunulan birer gösteri nesnesine dönüştürülmesi gibi patolojik eğilimler sergiler.
• Bu tür tuzaklara rağmen, hip-hop gibi popüler kültürel hareketlerin özü —örneğin direniş ve adalet arayışı— korunabilir; ancak müstehcenlik ve kadın düşmanlığı gibi zararlı unsurlar ayıklanmalıdır.
• Hip-hop, Câhiliye dönemi Arap şiirine benzetilebilir: erken dönem Müslümanlar, bu şiiri barındırdığı Câhiliye değerlerine rağmen dilsel ve kültürel öneminden ötürü incelemiş ve onunla etkileşim kurmuşlardır.

 

Ümmetçi Potansiyeli Harekete Geçirmek

• Ümmetçi dayanışma, dünya çapında popüler kültürel üretimlerde, Türkiye ve Pakistan’daki gelişmekte olan film endüstrilerinden, devlet destekli sinema projeleri ve spor etkinliklerine; Bollywood gibi yerleşik sektörlerdeki bireysel aktörlerden, sosyal medyada dindarlıklarını paylaşan sporculara kadar geniş bir yelpazede kendini gösterebilir. 
• Ümmetçi tüketici boykotları, özellikle Filistin’e destek bağlamında başarılı olmuştur; ancak Hollywood gibi kültürel üretim merkezlerinin kitlesel ölçekte boykot edilmesi çok daha zordur. Bu, aynı anda güçlü alternatiflerin geliştirilmesini gerektirir.