\u00dcmmetin daha fazla birlik i\u00e7inde olabilmesinin birden fazla yolu bulunmaktad\u0131r: Liderlik, eski veya yeni bir devletten, devletler toplulu\u011fundan, \u00f6zel sekt\u00f6rden, bir sivil toplum kurulu\u015fundan ya da hi\u00e7 beklenmedik bir kaynaktan gelebilir. Bu makale, bu yollar\u0131n yaln\u0131zca birine, yani \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fct modeline odaklanarak, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve yirmi birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki sek\u00fcler \u00f6rneklerin \u00fcmmet birli\u011fi i\u00e7in ne gibi dersler sunabilece\u011fini ele almaktad\u0131r.\u00a0 Ayn\u0131 zamanda, sa\u011flam bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u0130slami \u00f6rg\u00fct in\u015fa etmenin ve bu \u00f6rg\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcye devletlere kar\u015f\u0131 ger\u00e7ekten \u00f6zerk olmas\u0131n\u0131n, mevcut ko\u015fullar alt\u0131nda son derece zor g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunmaktad\u0131r. Bu zorluk, hem siyasi uygulamalarda hem de zihinlerde sek\u00fcler ulus-devletin siyasi anlamda bask\u0131n konumunu korumas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Dahas\u0131, mevcut \u201cliberal uluslararas\u0131 d\u00fczen\u201d hem i\u00e7erden hem de d\u0131\u015fardan ciddi bask\u0131 alt\u0131nda olsa da<\/span>1<\/sup><\/a><\/span>ne bu d\u00fczenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne de \u00c7in ve Rusya gibi otoriter alternatiflerin y\u00fckseli\u015fi, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00f6zerk, ayn\u0131 zamanda \u00e7ok boyutlu \u0130slami organizasyonun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in gerekli alan\u0131 hen\u00fcz sunmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak \u00fcmmet odakl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, hayal g\u00fcc\u00fc ve aktivizm daha da geli\u015fti\u011finde, b\u00f6yle bir \u00e7ok boyutlu ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in daha fazla alan a\u00e7\u0131labilir. Makale ayr\u0131ca, ulus-\u00f6tesi entegrasyon i\u00e7in en umut verici modellerin, belirli bir vizyon etraf\u0131nda birle\u015fmi\u015f, b\u00f6lgesel odakl\u0131 ve co\u011frafi olarak kom\u015fu \u00f6rg\u00fctler oldu\u011funu savunmaktad\u0131r. G\u00fc\u00e7l\u00fc bir b\u00f6lgesel \u00fcmmet organizasyonu dahi, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte \u00fcmmetin birli\u011fine giden yolda \u00f6nemli bir basamak olabilir.<\/p>\n \u00dcmmet d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin ayr\u0131ca, \u00fcmmetin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc kurumlar in\u015fa edebilmesi i\u00e7in nas\u0131l bir siyasi d\u00fczenin gerekli oldu\u011fu sorusunu daha geni\u015f bir \u00e7er\u00e7evede ele almalar\u0131 gerekmektedir. Uluslararas\u0131 ili\u015fkiler uzman\u0131 John Mearsheimer\u2019\u0131n kavramlar\u0131yla ifade edecek olursak, \u00fcmmetin \u00e7\u0131karlar\u0131na en uygun d\u00fczenin \u015fu \u00fc\u00e7 \u00f6zelli\u011fe sahip olmas\u0131 muhtemeldir: “S\u0131n\u0131rl\u0131” yani temel olarak \u00e7o\u011funlu\u011fu M\u00fcsl\u00fcman olan \u00fclkeleri kapsayacak \u015fekilde belirlenmi\u015f s\u0131n\u0131rlarla tan\u0131mli olmas\u0131; “ideolojik” yani sadece ortak \u00e7\u0131karlar de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ortak bir normatif vizyon do\u011frultusunda \u00fclkeleri birbirine ba\u011flamas\u0131 ve “yo\u011fun” yani ekonomik ve askeri alanlarda devlet davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkileyebilen kurumlar geli\u015ftirmesi <\/span>2<\/sup><\/a><\/span>ve bu kapsam\u0131n sosyal, siyasi haklar, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler ve M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fi de i\u00e7erecek \u015fekilde geni\u015fletilmesi.<\/p>\n B\u00f6yle bir d\u00fczenin do\u011fal olarak hem kapsay\u0131c\u0131 hem de d\u0131\u015flay\u0131c\u0131 \u00f6zellikler ta\u015f\u0131mas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Nitekim siyaset bilimci Kyle Lascurettes\u2019in de belirtti\u011fi gibi<\/span>3<\/sup><\/a><\/span>, t\u00fcm siyasi d\u00fczenler bu iki y\u00f6nl\u00fc \u00f6zelli\u011fe sahiptir.<\/p>\n \u00dcmmetin \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun, \u201cyo\u011fun\u201d bir d\u00fczenin olu\u015fturulmas\u0131 toplumsal, entelekt\u00fcel\u00a0 ve siyasi entegrasyonu sa\u011flayacak sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 in\u015fa etmek ve s\u0131n\u0131r \u00f6tesi ba\u011flar kurmak i\u00e7in M\u00fcsl\u00fcman aktivistlerin \u00f6nemli ve s\u00fcrekli \u00e7abalar\u0131n\u0131 gerektirecektir. Bu t\u00fcr \u00e7abalar, nihayetinde devletlerin kendi aralar\u0131nda daha derin entegrasyon yollar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmelerini te\u015fvik edebilir.<\/p>\n Bu makale, \u00e7ok tarafl\u0131 (multilateral<\/i>) organizasyon modelinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve imkanlar\u0131n\u0131 anlamak ve bu modelden dersler \u00e7\u0131karmak amac\u0131yla, 1945’ten bu yana d\u00fcnyada ortaya \u00e7\u0131kan en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 ele almaktad\u0131r. Burada ele al\u0131nan giri\u015fimler ve organizasyonlar, iki veya daha fazla ulus-devletin siyasi ya da ekonomik olarak entegrasyonunu sa\u011flama ve\/veya k\u00fcresel ya da b\u00f6lgesel d\u00fczeyde ortak y\u00f6netim normlar\u0131n\u0131 uygulama ve hayata ge\u00e7irme y\u00f6n\u00fcndeki farkl\u0131 \u00e7abalar\u0131n\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Makale, Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM), D\u00fcnya Bankas\u0131 (WB), Uluslararas\u0131 Para Fonu (IMF), Avrupa Birli\u011fi (AB), Afrika Birli\u011fi (AU), Bat\u0131 Afrika Devletleri Ekonomik Toplulu\u011fu (ECOWAS) ve G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00dclkeleriBirli\u011fi (ASEAN) gibi \u00f6rnekleri ele almaktad\u0131r.<\/span>4<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n Bu \u00f6rnekler, her birinin II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 liberal ulus-devletlerin d\u00fczenin parametreleri i\u00e7inde sek\u00fcler entegrasyon giri\u015fimlerini temsil etti\u011fi ger\u00e7e\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak de\u011ferlendirilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00fcmmetin entegrasyonunun, bir\u00e7ok tedrici yakla\u015f\u0131mda oldu\u011fu gibi, M\u00fcsl\u00fcman ulus-devletlerin bir araya gelerek ulus-\u00fcst\u00fc (supranational<\/i>) organizasyonlar kurmas\u0131 \u015feklinde tasavvur edilmesi halinde, bu \u00f6rnekler \u00f6zellikle dikkat \u00e7ekicidir. Bu ba\u011flamda, makalenin bulgular\u0131 nispeten karamsar bir tablo \u00e7izmektedir. G\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00e7ok tarafl\u0131 bir \u00fcmmet organizasyonunun yak\u0131n zamanda ortaya \u00e7\u0131kma ihtimaline dair k\u00f6t\u00fcmser olmak i\u00e7in hakl\u0131 nedenler vard\u0131r. Hatta, ulus-devletin M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birli\u011fini bozan en \u00f6nemli unsurlardan biri oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, ilk etapta b\u00f6yle bir entegrasyonun pe\u015finden gitmenin ne kadar faydal\u0131 oldu\u011fu sorgulanabilir. <\/span>5<\/sup><\/a><\/span>A\u015fa\u011f\u0131da tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, sek\u00fcler \u00e7ok tarafl\u0131 modellerden ve bu modellerin ulus ve vatanda\u015fl\u0131k kavramlar\u0131n\u0131 tan\u0131mlamaya y\u00f6nelik varsay\u0131mlar\u0131ndan hareketle \u00fcmmet temelli modellere ge\u00e7i\u015f yapmak ciddi zorluklar bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. \u00dcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve aktivistler, \u00fcmmet entegrasyonunu ulus-devlet \u00e7er\u00e7evesini a\u015fan bir d\u00fczlemde tasarlamak zorundad\u0131r. Yine de, \u00fcmmet entegrasyonunun bu bi\u00e7imi i\u00e7in bile sek\u00fcler \u00e7er\u00e7evelerin \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r, nitekim baz\u0131 sek\u00fcler \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n kayda de\u011fer g\u00fcc\u00fc, \u00fcmmet i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131labilecek de\u011ferli dersler bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n Bu makale, d\u00fcnyadaki \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar ve di\u011fer entegrasyon \u00e7abalar\u0131ndan baz\u0131 genel e\u011filimleri \u00e7\u0131karsamaktad\u0131r. Ortaya konan on temel bulgu, teorik \u00e7er\u00e7evelerden ziyade mevcut \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlarda g\u00f6zlemlenen e\u011filimlere dayanmaktad\u0131r. Bununla birlikte, uluslararas\u0131 ili\u015fkiler alan\u0131ndaki akademisyenlerin, ulus-\u00f6tesi entegrasyonu a\u00e7\u0131klamak ve analiz etmek i\u00e7in \u00f6zellikle Avrupa Birli\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde geli\u015ftirdikleri \u00e7e\u015fitli teorik yakla\u015f\u0131mlar bulunmaktad\u0131r. Bu teorik perspektifler aras\u0131nda i\u015flevselcilik (functionalism<\/i>), neo-i\u015flevselcilik (neofunctionalism<\/i>), h\u00fck\u00fcmetleraras\u0131c\u0131l\u0131k (intergovernmentalism<\/i>), federalizm (federalism<\/i>) ve post-i\u015flevselcilik (postfunctionalism<\/i>) yer almaktad\u0131r. Makalenin yakla\u015f\u0131m\u0131 bu perspektifler arasinda en \u00e7ok h\u00fck\u00fcmetleraras\u0131c\u0131l\u0131k ve post-i\u015flevselcilik kuramlar\u0131na yak\u0131nd\u0131r. H\u00fck\u00fcmetleraras\u0131c\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan, entegrasyonun devletler aras\u0131ndaki g\u00fc\u00e7 dinamiklerinden nas\u0131l etkilendi\u011fine vurgu yap\u0131l\u0131rken; post-i\u015flevselcilik yakla\u015f\u0131m\u0131nda ise i\u00e7 siyasi \u00e7eki\u015fmelerin entegrasyonu nas\u0131l baltalayabilece\u011fine dikkat \u00e7ekilmektedir.<\/span>6<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n On temel bulgu \u015funlard\u0131r: (1) Entegrasyon ve k\u00fcresel veya b\u00f6lgesel y\u00f6netim \u00e7abalar\u0131 s\u0131kl\u0131kla ulusal egemenlik iddialar\u0131n\u0131 tetikler; (2) Birka\u00e7 istisna hari\u00e7, iki veya daha fazla ulustan tam entegre birimler ya da uyumlu federasyonlar olu\u015fturma \u00e7abalar\u0131 genelde \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde h\u00fcsrana u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r; (3)\u00a0 \u00e7ok tarafl\u0131 ve kapsay\u0131c\u0131 olmas\u0131 gereken organizasyonlarda \u00e7o\u011funlukla birka\u00e7 b\u00f6lgesel veya k\u00fcresel g\u00fc\u00e7\u00a0 bask\u0131n olmu\u015ftur; (4) Bir b\u00f6lgesel blok olu\u015fturulmas\u0131, kar\u015f\u0131t bir blok olu\u015fumunu tetikleyebilir ve bu da daha geni\u015f entegrasyon olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 zay\u0131flatabilir; (5) Ticaret ve s\u0131n\u0131r kontrollerinin gev\u015fetilmesi ve belirli b\u00f6lgesel alanlarda hareket ve i\u015f g\u00fcc\u00fc \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn artmas\u0131, 1945 sonras\u0131 d\u00fcnyada entegrasyonun en ba\u015far\u0131l\u0131 ve istikrarl\u0131 \u015fekli olmu\u015ftur; (6) en ba\u015far\u0131l\u0131 entegrasyon projeleri bile tersine d\u00f6nme riskine sahiptir, bu durum Brexit ile en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde g\u00f6serilmi\u015ftir;(7) \u00c7ok tarafl\u0131l\u0131\u011f\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 dozlar\u0131, tersine sonu\u00e7lar do\u011furabilir; (8) 1991 sonras\u0131 hayatta kalan entegrasyon modellerinin \u00e7o\u011fu, kapitalizmle uyumlu ve ona ba\u011fl\u0131, ancak ayn\u0131 zamanda uyarlanabilir olmu\u015ftur; (9)\u00a0 Vatanda\u015fl\u0131kla ilgili sek\u00fcler anlay\u0131\u015flara dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sek\u00fcler entegrasyon modellerinin, \u00f6zellikle b\u00f6lgesel d\u00fczeyde, mevcut ko\u015fullar alt\u0131nda \u0130slami bir \u015fekilde yeniden hayal edilmesi zor olacakt\u0131r; (10) \u00dcmmetci d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, insanlar\u0131n daha serbest hareket etmesini sa\u011flamak gibi \u00fcmmete y\u00f6nelik faydalar\u0131 nedeniyle baz\u0131 “sek\u00fcler” entegrasyon bi\u00e7imlerini desteklemeli ve savunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n \u201cSek\u00fcler\u201d kelimesi tan\u0131mlanmas\u0131 zor bir terimdir,<\/span>7<\/sup><\/a><\/span>ancak burada ele al\u0131nan kurumlar, temel ama\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a dini olarak tan\u0131mlanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu anlamda \u201csek\u00fcler\u201ddir. Bu nedenle, 1962’de kurulan M\u00fcsl\u00fcman D\u00fcnya Ligi, 1969’da kurulan \u0130slam \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131 ve 1975’te kurulan D\u00fcnya M\u00fcsl\u00fcman Gen\u00e7lik Meclisi gibi yap\u0131lar bu makalenin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r.<\/span>8<\/sup><\/a><\/span>Sek\u00fcler ve dini organizasyonlar aras\u0131nda uzun s\u00fcredir etkile\u015fim olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin, uluslararas\u0131 ba\u011f\u0131\u015f ve insani yard\u0131m sistemini olu\u015fturan baz\u0131 b\u00fcy\u00fck sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n (STK) tamamen ya da k\u0131smen dini k\u00f6kenleri vard\u0131r; bunlara \u00f6rnek olarak 1863’te kurulan Uluslararas\u0131 K\u0131z\u0131lha\u00e7 Komitesi, 1897’de kurulan Caritas ve 1945’te kurulan CARE International verilebilir. Ancak, en g\u00fc\u00e7l\u00fc h\u00fck\u00fcmetler aras\u0131 organizasyonlar, do\u011fas\u0131 gere\u011fi dini aidiyeti olmayan yap\u0131lard\u0131r.<\/p>\n \u00c7ok tarafl\u0131 organizasyonlar, \u00e7ok tarafl\u0131 anla\u015fmalar kadar eskidir, ancak bunlar\u0131n amac\u0131 genellikle bir sava\u015f\u0131 ya da bir \u00e7at\u0131\u015fma d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc sona erdirmenin \u00f6tesine ge\u00e7er. Kal\u0131c\u0131 ya da en az\u0131ndan uzun vadeli bir varl\u0131k olarak, s\u00fcrekli bir personel ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir b\u00fct\u00e7e taraf\u0131ndan desteklenen \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyon, basit bir mutabakat s\u00f6zle\u015fmesinden farkl\u0131d\u0131r. Bu t\u00fcr kurumlar\u0131n tarihi genellikle Napolyon Sava\u015flar\u0131’n\u0131n sonuna, \u00f6zellikle de sava\u015f sonras\u0131 bir bar\u0131\u015f kurma \u00e7abas\u0131 olan Viyana Konferans\u0131’na (1814-1815) dayand\u0131r\u0131l\u0131r.<\/span>9<\/sup><\/a><\/span>Avrupa d\u0131\u015f\u0131ndaki geli\u015fmeler de \u00f6nemli olmu\u015ftur. Bunlara \u00f6rnek olarak, yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z Latin Amerika cumhuriyetleri aras\u0131nda ortak bir d\u0131\u015f politika olu\u015fturmay\u0131 ama\u00e7layan Panama Kongresi (1826) verilebilir. On dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n geri kalan\u0131nda \u00e7e\u015fitli siyasi ve ekonomik organizasyonlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Son zamanlarda, \u201culuslararas\u0131 d\u00fczenin\u201d temelde Bat\u0131 k\u00f6kenli oldu\u011fu fikrine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir akademik dalga dikkat \u00e7ekmi\u015ftir.<\/span>10<\/sup><\/a><\/span>Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, uluslararas\u0131 ili\u015fkileri, Avrupa merkezli olmayan bir bi\u00e7imde yeniden tasavvur etme konusunda verimli ve yerinde bir yakla\u015f\u0131m sergilemektedir, ancak analizlerinin temel unsuru imparatorluklar olup, BM, AB vb. anlam\u0131nda \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar de\u011fildir.<\/p>\n Yirminci y\u00fczy\u0131l, k\u00fcresel ekonomi ve jeopolitikay\u0131 d\u00fczenlemeye y\u00f6nelik s\u00fcre\u00e7leri h\u0131zland\u0131rd\u0131. 1918-1939 aras\u0131 d\u00f6nem \u00f6zellikle kritik bir d\u00f6nemdi. Milletler Cemiyeti nihayetinde ba\u015far\u0131s\u0131z oldu, bunun nedeni k\u0131smen Amerika Birle\u015fik Devletleri Senatosu\u2019nun ilgili anla\u015fmay\u0131 onaylamay\u0131 reddetmesiydi. Ancak, sava\u015flar aras\u0131ndaki y\u0131llarda, potansiyel ekonomik y\u00f6netim giri\u015fimlerinin bir patlamas\u0131 ya\u015fand\u0131.<\/span>11<\/sup><\/a><\/span>1944-1949 aras\u0131 d\u00f6nem ise, bug\u00fcn d\u00fcnyadaki en etkili \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda tan\u0131kl\u0131k etti. Yeni giri\u015fimler ilk olarak, 1944’te, Amerika Birle\u015fik Devletleri ve Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019\u0131n egemenli\u011findeki k\u0131rk d\u00f6rt \u00fclkenin, Uluslararas\u0131 Para Fonu ve D\u00fcnya Bankas\u0131’n\u0131n kurulu\u015funa yol a\u00e7an anla\u015fmay\u0131 m\u00fczakere etti\u011fi ve Bretton Woods kasabas\u0131ndan ad\u0131n\u0131 alan Bretton Woods kurumlar\u0131 ile ba\u015flad\u0131.<\/span>12<\/sup><\/a><\/span>Ayn\u0131 zamanda, 1947’deki G\u00fcmr\u00fck Tarifeleri ve Ticaret Genel Anla\u015fmas\u0131 (GATT), D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc’n\u00fcn (WTO, kurulu\u015fu 1995) \u00f6nc\u00fcs\u00fc olup genellikle Bretton Woods kurumlar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul edilmektedir. 1945’te M\u00fcttefik g\u00fc\u00e7ler, Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019i kurdu ve 1949\u2019da, So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n h\u0131zlanmas\u0131yla birlikte, Amerika Birle\u015fik Devletleri ve Bat\u0131 Avrupa, Kuzey Atlantik Antla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc’n\u00fc (NATO) kurmak i\u00e7in bir araya geldi. 1815-1949 aras\u0131 d\u00f6nemde ve sonras\u0131nda, \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar kurma ad\u0131na iki temel zorunluluk vard\u0131: Sava\u015f\u0131 engellemeye y\u00f6nelik \u00e7aba ve ekonomileri entegre ederek k\u00fcresel finans sistemini istikrara kavu\u015fturma \u00e7abas\u0131.<\/p>\n 1945 sonras\u0131 d\u00f6nem, kendi kaderini tayin etme m\u00fccadelesinin bir dalgas\u0131n\u0131 beraberinde getirdi ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131ndaki dalgadan farkl\u0131 olarak, bu m\u00fccadelelerin bir\u00e7o\u011fu ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. Eski s\u00f6m\u00fcrge topraklar\u0131, Asya ve Afrika’da ba\u011f\u0131ms\u0131z uluslara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc, \u00e7\u00fcnk\u00fc yorulmu\u015f Avrupa g\u00fc\u00e7leri, imparatorluklar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6kmesine izin verdi veya buna zorland\u0131 (\u00c7o\u011fu Orta ve G\u00fcney Amerika b\u00f6lgesi, on dokuzuncu y\u00fczy\u0131lda ba\u011f\u0131ms\u0131z olmu\u015ftu). Uluslar kul\u00fcb\u00fcne yeni kat\u0131lanlar\u0131n getirdi\u011fi dalga, Birle\u015fmi\u015f Milletler, IMF ve di\u011fer \u00f6nemli kurulu\u015flar\u0131n \u00fcyeli\u011fini art\u0131rmakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda Arap Ligi (1945\u2019te kuruldu), G\u00fcneydo\u011fu Asya Derne\u011fi (1961’de kuruldu ve 1967’de G\u00fcneydo\u011fu Asya Uluslar Birli\u011fi ya da ASEAN olarak de\u011fi\u015ftirildi) ve Afrika Birli\u011fi (1963\u2019te kuruldu, 2002’de Afrika Birli\u011fi’ne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc) gibi b\u00f6lgesel \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar i\u00e7in de yeni itici g\u00fc\u00e7ler olu\u015fturdu. Bu organizasyonlardan baz\u0131lar\u0131, ulusculuk, ulusal \u00e7\u0131karlar ve devletler aras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalarla uzla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 zor olan geni\u015f \u00e7apl\u0131 entegrasyon bi\u00e7imlerini hedefledi. Bu sorunlar a\u015fa\u011f\u0131da daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. 1945 sonras\u0131 d\u00f6nemde, kendi kaderini tayin etme aray\u0131\u015f\u0131 ile bazen bizzat ayn\u0131 lider taraf\u0131ndan dile getirilen daha fazla entegrasyon ve i\u015f birli\u011fi talebi aras\u0131nda s\u00fcrekli bir gerilim olmu\u015ftur.<\/p>\n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, M\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funlu\u011fa sahip \u00fclkelerdeki yeni uluslara, bir dereceye kadar yerel bir egemenlik ve Birle\u015fmi\u015f Milletler (\u00f6zellikle Genel Kurul) ve di\u011fer \u00f6nemli kurumlar \u00fczerinde etki sa\u011flama f\u0131rsatlar\u0131 sundu. Ancak Bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lerin\u00a0 eski s\u00f6m\u00fcrgeleri \u00fczerinde halen devam eden siyasi ve ekonomik etkisi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k \u00e7o\u011fu zaman tam anlam\u0131yla ge\u00e7erli de\u011fildi. Hatta baz\u0131 durumlarda bu etki, neo-s\u00f6m\u00fcrgecilik olarak nitelendirilebilecek bir bi\u00e7imdeydi.<\/span>13<\/sup><\/a><\/span>Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, s\u00f6m\u00fcrge d\u00f6nemine ait s\u0131n\u0131rlar\u0131 sertle\u015ftirdi; bu s\u0131n\u0131rlar bazen daha \u00f6nce birle\u015fik olan halklar\u0131 b\u00f6ld\u00fc, yeni y\u00f6netici elitlerin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 takip etmeleri i\u00e7in te\u015fvikler yaratt\u0131 ya da bunlar\u0131 peki\u015ftirdi. Ayr\u0131ca, So\u011fuk Sava\u015f ortam\u0131nda s\u00fcper g\u00fc\u00e7lerle ili\u015fkileri y\u00f6netme ya da Ba\u011flant\u0131s\u0131zlar Hareketi\u2019ni s\u00fcrd\u00fcrme gibi bir zorlukla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nmas\u0131n\u0131 da beraberinde getirdi.<\/span>14<\/sup><\/a><\/span>\u0130slam\u00ee dayan\u0131\u015fmalar, di\u011fer etnik, k\u00fclt\u00fcrel ve milliyet\u00e7i dayan\u0131\u015fmalarla da rekabet etti. Dini kimlikler, m\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funluklu topraklarda bile, \u00e7ok uluslu organizasyonlar\u0131n kurulu\u015funda genellikle ikincil ya da marjinal bir rol oynad\u0131.<\/p>\n Genel olarak, \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fctler k\u00fcresel siyasetin manzaras\u0131n\u0131 yeniden \u015fekillendirmi\u015ftir. Hatta Kuzey Kore gibi, diplomatik olarak en izole devletler bile Birle\u015fmi\u015f Milletler \u00fcyesidir. BM ayn\u0131 zamanda Filistin gibi, k\u00fcresel diplomaside tan\u0131nmas\u0131 tart\u0131\u015fmal\u0131 olan baz\u0131 \u00fclkelere g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fc de tan\u0131maktad\u0131r. \u00c7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fctler, bar\u0131\u015f ve g\u00fcvenlik, ticaret ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi gibi genel ve \u00f6zel konular\u0131n m\u00fczakere edildi\u011fi temel platformlar haline gelmi\u015ftir. Bu \u00f6rg\u00fctlerin etkisi ayr\u0131ca, bireysel bile\u015fenlerinin toplam\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck hale geldiginde ve tam bir sistem olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131g\u0131nda daha da b\u00fcy\u00fcr. \u00d6rne\u011fin, IMF’nin resmi bir tarih\u00e7isi, IMF’nin rol\u00fcn\u00fcn yaln\u0131zca bor\u00e7 vermekle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, giderek bor\u00e7lu \u00fclkelere kredi sa\u011flamay\u0131 “te\u015fvik etmeye” d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve IMF’nin \u201culuslararas\u0131 kriz y\u00f6neticisi\u201d olarak i\u015flev g\u00f6rmek suretiyle di\u011fer kurumlarla ve hatta \u00f6zel sekt\u00f6rle koordinasyon rol\u00fc \u00fcstlendi\u011fini yazmaktad\u0131r.<\/span>15<\/sup><\/a><\/span>Birle\u015fmi\u015f Milletler’in kendisi, D\u00fcnya G\u0131da Program\u0131 gibi,\u00a0 \u00e7ok tarafl\u0131 bir\u00e7ok organ\u0131 bar\u0131nd\u0131ran geni\u015f bir sistemdir ve bu organlar kendi ba\u015flar\u0131na son derece \u00f6nemli olup BM \u015femsiyesi alt\u0131nda faaliyet g\u00f6stermektedir. Bu sistemlerin etkisi, d\u00fcnyadaki y\u00fcz milyonlarca insan\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n\u0131n pek \u00e7ok alan\u0131na, insanlar\u0131n nas\u0131l beslendi\u011fi ve denetlendi\u011finden, fiziksel manzaralar\u0131n, do\u011fal alanlar\u0131n ve tarihi hazinelerin nas\u0131l d\u00fczenlendi\u011fi ve kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na kadar uzan\u0131r.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda, \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131n yapt\u0131r\u0131m uygulama kapasiteleri de her yerde ayn\u0131 de\u011fildir. Bu kurulu\u015flar\u0131n uygulayabilece\u011fi bask\u0131n\u0131n en canl\u0131 \u00f6rne\u011fi, \u00f6zellikle 1980’ler ve 1990’larda IMF ve D\u00fcnya Bankas\u0131 taraf\u0131ndan kalk\u0131nmakta olan d\u00fcnyadaki pek \u00e7ok bor\u00e7lu ve umutsuz \u00fclkeye uygulanan “yap\u0131sal uyum” programlar\u0131d\u0131r. \u015eartl\u0131 Krediler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, bu ba\u011f\u0131\u015f\u00e7\u0131lar, eski Kom\u00fcnist \u00fclkeler ve kalk\u0131nmakta olan ekonomilere h\u0131zla \u00f6zelle\u015ftirme, hizmetlerde ve kamu sekt\u00f6r\u00fc istihdam\u0131nda derin kesintiler, ve piyasa odakl\u0131 ekonomilere h\u0131zl\u0131 ge\u00e7i\u015fler gibi geni\u015f \u00e7apl\u0131 de\u011fi\u015fiklikleri zorla kabul ettirmi\u015ftir. Ancak, \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 dikte etme konusundaki yetersizli\u011finin en belirgin \u00f6rne\u011fi, Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in bar\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc kuvvetlerinin, konu\u015fland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 pek \u00e7ok \u00fclkede s\u00fcregelen \u00e7at\u0131\u015fmalara kar\u015f\u0131 kronik zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 ve bar\u0131\u015f\u0131 koruma \u00e7abalar\u0131 ile desteklenmesi gereken siyasi ilerleme ve istikrar eksikli\u011fidir.<\/span>16<\/sup><\/a><\/span>Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi (UCM) de, marjinalle\u015fmi\u015f \u00fclkelerde zaten yenilmi\u015f ve yakalanm\u0131\u015f fig\u00fcrleri yarg\u0131lamak d\u0131\u015f\u0131nda, genellikle g\u00f6revini uygulamada ba\u015far\u0131s\u0131z olan bir ba\u015fka kurulu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda, “Haydut devlet” olarak kabul edilen devletlere askeri m\u00fcdahale i\u00e7in harekete ge\u00e7irilen geni\u015f tabanl\u0131 koalisyonlar da s\u0131kl\u0131kla ya Afganistan\u2019daki gibi yenilgiyle geri \u00e7ekilmi\u015f, ya da Libya\u2019daki gibi daha istikrarl\u0131 ve a\u00e7\u0131k bir sisteme ge\u00e7i\u015fi sa\u011flama konusunda g\u00fcvenilir bir ba\u015far\u0131 elde edememi\u015ftir. \u00d6te yandan, \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 yeni imk\u00e2nlar do\u011furabilir. Bir akademisyen, BM bar\u0131\u015f operasyonlar\u0131yla ilgili olarak, BM bar\u0131\u015f\u0131 koruma misyonu ba\u015far\u0131s\u0131z olsa bile, \u201cBM\u2019nin bir yerde yapt\u0131klar\u0131, di\u011fer yerlerde \u00e7at\u0131\u015fan taraflar\u0131n sahip oldugu stratejileri, sonu\u00e7lar\u0131 ve se\u00e7enekleri de\u011fi\u015ftirebilir\u201d demektedir.<\/span>17<\/sup><\/a><\/span>\u00c7ok tarafl\u0131 organizasyonlar, \u00f6zellikle kendi i\u00e7 demokrasi ve temsiliyet gibi kurucu ilkeleriyle a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00e7eli\u015fmekle su\u00e7lanm\u0131\u015f ve d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkeleri taraf\u0131ndan domine edilen, dengesiz oyun alanlar\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rd\u00fckleri iddialar\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. En g\u00fc\u00e7l\u00fc organizasyonlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, g\u00fc\u00e7 dinamikleri genellikle a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcn\u00fcr: Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin daimi \u00fcyeleri hala II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck kazananlar\u0131ndan olu\u015fmakta, D\u00fcnya Bankas\u0131\u2019n\u0131n ba\u015fkan\u0131 her zaman Amerika Birle\u015fik Devletleri h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan se\u00e7ilmektedir. Bu t\u00fcr g\u00fc\u00e7 dengesizlikleri genellikle b\u00f6lgesel d\u00fczeyde de kendini g\u00f6sterir; \u00f6rne\u011fin, Bat\u0131 Afrika\u2019n\u0131n en kalabal\u0131k \u00fclkesi ve en b\u00fcy\u00fck ekonomisi olan Nijerya, Bat\u0131 Afrika Ekonomik Toplulu\u011fu (ECOWAS) i\u00e7inde genel merkez, ba\u015fl\u0131ca finans\u00f6r ve bask\u0131n oyuncu konumundad\u0131r.<\/p>\n B\u00f6lgesel \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n durumu kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Baz\u0131 b\u00f6lgelerde ECOWAS gibi zamanla g\u00fc\u00e7lenen ve daha aktif hale gelen organizasyonlar bulunurken, g\u00f6receli olarak daha d\u00fc\u015f\u00fck performans g\u00f6steren veya hatta pasif kalan organizasyonlar da vard\u0131r. Bir siyaset bilimci, ASEAN hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cDo\u011fu Asya \u00e7ok tarafl\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz tarihi gerilimler ve b\u00f6lgesel liderlik meselelerine dair s\u00fcregelen hassasiyetlerle\u00a0 ge\u00e7mi\u015fin miras\u0131na hapsolmustur.\u201d<\/span>18<\/sup><\/a><\/span>Ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u00c7in ve Japonya aras\u0131ndaki gerilimler, ASEAN\u2019\u0131n g\u00fc\u00e7 kullanma yetene\u011fini zay\u0131flatm\u0131\u015ft\u0131r. Hareketsiz bir projeye \u00f6rnek olarak, 1989\u2019da kurulan Arap Ma\u011frib Birli\u011fi verilebilir; bu birlik, Cezayir, Fas ve Libya aras\u0131ndaki mevcut rekabetlerden dolay\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131ya girmi\u015ftir.<\/p>\n K\u0131sacas\u0131, sek\u00fcler \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n tarihi ve mevcut i\u015fleyi\u015fi ve bunlar\u0131n do\u011furdu\u011fu STK end\u00fcstrisi, \u00fcmmetci d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler i\u00e7in karma\u015f\u0131k dersler sunmaktad\u0131r. K\u00fcreselle\u015fen bir d\u00fcnya ve d\u00f6nemsel sava\u015flar ile krizler, devasa \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n kurulmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r, ancak bu t\u00fcr organizasyonlar b\u00f6l\u00fcc\u00fc, en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcyeleri taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmeye yatk\u0131n ve bazen temel g\u00f6revlerinde etkisizdir.<\/p>\n <\/p>\n K\u00fcresel entegrasyonun \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engel, ulusal egemenlik endi\u015feleridir. Genel olarak, \u00fclkeler, k\u00fcresel sistemdeki g\u00f6receli g\u00fc\u00e7leriyle orant\u0131l\u0131 olarak egemenliklerinden feragat etmi\u015flerdir. Bu nedenle, mesela Amerika Birle\u015fik Devletleri, Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi\u2019ni tasarlamaya a\u00e7\u0131k\u00e7a yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu halde 1998\u2019de onu kuran Roma Stat\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fc imzalamam\u0131\u015ft\u0131r ve kendisinin Mahkeme\u2019nin yarg\u0131 yetkisine tabi oldu\u011funu kabul etmemektedir. \u0130\u00e7 politikalar\u0131n belirsizlikleri de \u00fclkelerin \u00e7ok tarafl\u0131 giri\u015fimlere nas\u0131l yakla\u015facaklar\u0131n\u0131 etkileyebilir. \u00d6rne\u011fin, ABD Ba\u015fkan\u0131 Donald Trump, 2018\u2019de, bir \u00f6nceki ba\u015fkan Barack Obama d\u00f6neminde m\u00fczakere edilen Trans-Pasifik Ortakl\u0131k ticaret anla\u015fmas\u0131ndan ABD\u2019yi \u00e7ekmi\u015ftir. \u00d6te yandan, k\u00fcresel g\u00fc\u00e7ler spektrumunun di\u011fer ucunda bulunan, Bat\u0131 Afrika\u2019daki Sahel b\u00f6lgesinin en fakir \u00fclkeleri, egemenliklerinin her y\u00f6nden ihlale u\u011framas\u0131na kar\u015f\u0131 savunmas\u0131zlard\u0131r. Sadece yukar\u0131da bahsedilen 1980\u2019lerin \u201cyap\u0131sal uyum\u201d programlar\u0131 de\u011fil, uluslararas\u0131 STK’lar da 1970\u2019lerdeki kurakl\u0131klar s\u0131ras\u0131nda \u201cithal giri\u015fimler, kontrollu gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131 egemenlik\u201d i\u00e7in yeni bir siyasi alan a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131.\u201d<\/span>19<\/sup><\/a><\/span>G\u00fc\u00e7l\u00fcler kurallar\u0131 yapar, bozar, zay\u0131flar ise genellikle bunlar\u0131 kabul etmeye zorlan\u0131r.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131n, nispeten zay\u0131f \u00fclkeler bile g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ok tarafl\u0131 kurumlar \u00fczerinde g\u00fc\u00e7lerini ve egemenliklerini kullanman\u0131n yollar\u0131n\u0131 bulabilirler. \u00d6rne\u011fin, 2000’lerin ba\u015f\u0131nda \u00c7ad’\u0131n D\u00fcnya Bankas\u0131 taraf\u0131ndan kendi petrol gelirlerini nas\u0131l harcayaca\u011f\u0131na dair dayatmalar\u0131na kar\u015f\u0131 duru\u015fu bunun bir \u00f6rne\u011fidir.<\/span>20<\/sup><\/a><\/span>Bir akademisyen, UCM’de bile zay\u0131f devletlerin bazen \u201cUCM\u2019yi i\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131nda kald\u0131ra\u00e7 olarak kulland\u0131klar\u0131n\u0131 ve siyasi ve g\u00fcvenlik \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 takip etme noktas\u0131nda kendilerini g\u00fc\u00e7lendirdiklerini\u201d<\/span>21<\/sup><\/a><\/span>belirtmektedir. K\u0131sacas\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkeler entegrasyon \u00e7abalar\u0131n\u0131 genellikle kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda, hatta a\u00e7\u0131k\u00e7a ikiy\u00fczl\u00fc bir \u015fekilde \u015fekillendirirken, zay\u0131f \u00fclkeler \u00e7o\u011fu zaman \u00e7ok tarafl\u0131 kurumlar taraf\u0131ndan daha fazla bask\u0131ya maruz kalmaktad\u0131r. Ancak, zay\u0131f \u00fclkelerdeki yarat\u0131c\u0131 liderler bazen bu bask\u0131 \u00e7abalar\u0131n\u0131 alt edebilir ve bozabilir. T\u00fcm bu dinamikler, ger\u00e7ek entegrasyonun sa\u011flanmas\u0131n\u0131 daha da zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n S\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclen di\u011fer bir dinamik ise, \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n kendi belirledikleri normlar\u0131 tam olarak uygulamakta isteksiz olmalar\u0131d\u0131r; bu durum, kendi g\u00fcvenilirliklerini zedeleyebilir ve yapt\u0131r\u0131m yetkilerini daha da zay\u0131flatabilir. \u00d6rne\u011fin, 2020’den itibaren Bat\u0131 Afrika b\u00f6lgesel organizasyonu ECOWAS, \u00fc\u00e7 \u00fcye devlet olan\u00a0 Mali, Gine ve Burkina Faso’daki ciddi siyasi ve g\u00fcvenlik krizlerine kar\u015f\u0131 yetersiz tepki vermekle ele\u015ftirilen bir d\u00f6ng\u00fcye girmi\u015ftir. ECOWAS, Bat\u0131 Afrika’da demokratik normlar\u0131 te\u015fvik etmek gibi bir hedefe sahip olmas\u0131na ra\u011fmen, 2020’de Mali’deki hatal\u0131 se\u00e7imlere ve ayn\u0131 y\u0131l Gine Cumhurba\u015fkan\u0131’n\u0131n anayasal olmayan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6nem giri\u015fimine ciddi itirazlar g\u00f6stermemi\u015ftir. Bu olaylar, Mali (2020) ve Gine (2021) darbelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. ECOWAS, ard\u0131ndan Mali ve Gine’deki cuntalar\u0131 ve Burkina Faso’da iki darbeyle (Ocak 2022 ve Eyl\u00fcl 2022) iktidara gelen cuntalar\u0131 etkileyebilmek i\u00e7in \u00e7abalar\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. ECOWAS, Mali liderlerini, sivil y\u00f6netime d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in tan\u0131nmas\u0131 gereken s\u00fcreye dair emirlerine uymalar\u0131 i\u00e7in yapt\u0131r\u0131mlar kullanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, Malili cunta, yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n tamam\u0131 boyunca (Ocak-Temmuz 2022) ECOWAS’a kar\u015f\u0131 durmu\u015ftur. Nihayetinde ECOWAS, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hala cuntaya faydal\u0131 olan bir “uzla\u015fma”y\u0131 kabul etmi\u015f ve bu uzla\u015fma, askeri otoriteler i\u00e7in 2024 y\u0131l\u0131na kadar iktidar\u0131 devretme s\u00fcresi tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Genel olarak, ele\u015ftirmenlere g\u00f6re yaln\u0131zca devlet ba\u015fkanlar\u0131 i\u00e7in bir kul\u00fcp olarak i\u015flevi g\u00f6ren ECOWAS,, \u00fcye devletlerdeki krizlerle ba\u015fa \u00e7\u0131kma konusunda kar\u0131\u015f\u0131k bir sicile sahiptir. ECOWAS’\u0131n en zay\u0131f \u00fcyelerinden baz\u0131lar\u0131 -2017’de se\u00e7imleri kaybettigi halde liderleri iktidar\u0131 b\u0131rakmayan Gambiya’da oldu\u011fu gibi- askeri m\u00fcdahalelere maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bazen de, Bat\u0131 Afrikal\u0131 otoriter liderlerle y\u00fczle\u015fmekte isteksiz davranm\u0131\u015f ve ciddi g\u00fcvenlik sorunu ve karga\u015fa ya\u015fayan \u00fclkelerdeki sorunlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kamayan bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm sergilemi\u015ftir.<\/p>\n \u00dcmmet i\u00e7in bu tecr\u00fcbeler, herhangi bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u00fcmmet organizasyonunun daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcye devletler taraf\u0131ndan domine edilebilece\u011fi gibi \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc bir ihtimali g\u00fcndeme getirmektedir. Bu g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcyeler daha zay\u0131f \u00fcyelerin egemenli\u011fine m\u00fcdahale etmeye istekli ama kendi egemenliklerinden taviz vermekte isteksiz davranabilirler. Dahas\u0131, daha zay\u0131f \u00fcye devletlerin halklar\u0131, d\u0131\u015far\u0131dan gelen ve hesap verebilir olmayan bir organizasyonun kendileri \u00fczerinde bask\u0131 kurdu\u011funu hissederse, bu durum milliyet\u00e7i duygular\u0131 k\u00f6r\u00fckleyebilir ve halk\u0131n ho\u015fnutsuzlu\u011funa yol a\u00e7abilir. IMF ve D\u00fcnya Bankas\u0131\u2019n\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkede pop\u00fcler olmamas\u0131 bu s\u00fcrecin bir g\u00f6stergesidir. Benzer \u015fekilde, ECOWAS\u2019\u0131n Mali\u2019ye yapt\u0131r\u0131m uygulad\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan \u201cbayrak etraf\u0131nda toplanma\u201d etkisi de bu duruma \u00f6rnektir. Bu t\u00fcr milliyet\u00e7ilik, liderler taraf\u0131ndan \u00e7ok tarafl\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 bir s\u00f6ylemi g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in de kullan\u0131labilir.<\/p>\n <\/p>\n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sonras\u0131 d\u00f6nemde, mevcut uluslar\u0131 bir arada tutman\u0131n yeni uluslar yaratmaktan daha zor oldu\u011fu genellikle kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r. Pakistan ve Banglade\u015f’in (1971), Yugoslavya’n\u0131n (1992) ve Sudan ile G\u00fcney Sudan’\u0131n (2011) b\u00f6l\u00fcnmeleri, merkezka\u00e7 kuvvetlerinin \u00f6rneklerini sunar. Etnik gerilimler, kom\u015fu olmayan geni\u015f topraklarda y\u00f6netim zorluklar\u0131, i\u00e7 ayr\u0131mc\u0131l\u0131k, s\u00f6m\u00fcrge d\u00f6nemi politikalar\u0131n\u0131n uzun s\u00fcren etkisi ve di\u011fer fakt\u00f6rler, \u00e7e\u015fitli uluslar\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131na katk\u0131da bulunmu\u015ftur. \u0130spanya’dan Somali’ye kadar bir\u00e7ok \u00fclkede ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 e\u011filimler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Somaliland ve di\u011fer b\u00f6lgelerdeki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k yanl\u0131s\u0131 liderlerin \u00fcz\u00fclerek \u00f6\u011frendi\u011fi \u00fczere, de jure<\/i> (hukuken) ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k elde etmek olduk\u00e7a zor olsa da, de facto<\/i> (fiilen) par\u00e7alanma bir o kadar yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n \u0130ki veya daha fazla b\u00f6lgeyi tek bir yap\u0131 alt\u0131nda birle\u015ftirmek genellikle zahmetli olmu\u015ftur. D\u00fcnyada bir\u00e7ok federal sistem bulunsa da, bu federasyonlar\u0131n \u00e7o\u011fu, Amerika Birle\u015fik Devletleri, Hindistan ve Nijerya \u00f6rneklerinde oldu\u011fu gibi, s\u0131n\u0131rlar\u0131 bir s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan en az\u0131ndan kabaca \u00e7izilmi\u015f olan topraklarda yer almaktad\u0131r. S\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 d\u00f6nemde yeni birlikler veya federasyonlar olu\u015fturma \u00e7abalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015ftur. Bu zorlu\u011fa iki \u00f6rnek, M\u0131s\u0131r ve Suriye’yi birle\u015ftirmeyi ama\u00e7layan Birle\u015fik Arap Cumhuriyeti (BAC), ki Suriye\u2019nin ayr\u0131lmas\u0131yla yaln\u0131zca \u00fc\u00e7 y\u0131l dayanabilmi\u015ftir (1958-1961); ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Senegal ve Mali’sini kapsayan ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir birim olarak yaln\u0131zca iki ay varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Mali Federasyonu\u2019dur (Haziran-A\u011fustos 1960). BAC ve Arap d\u00fcnyas\u0131ndaki di\u011fer g\u00f6n\u00fcll\u00fc birlik \u00f6nerileri konusunda Malik Mufti, \u201cy\u00f6netici elitlerin iktidarlar\u0131n\u0131 peki\u015ftirme konusunda ya\u015fad\u0131klar\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k, onlar\u0131 me\u015fruiyet ve destek aray\u0131\u015f\u0131nda pan-Arap y\u00f6nelime itmi\u015ftir\u201d der. \u0130\u00e7 siyaset istikrar kazand\u0131\u011f\u0131nda ise \u201cliderlerin birlik projelerini s\u00fcrd\u00fcrme arzusu… azalm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/span>22<\/sup><\/a><\/span>Mali Federasyonu \u00f6rne\u011finde ise, giri\u015fim ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015f \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cg\u00fc\u00e7 da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131 gere\u011fi, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir merkez yoktu ve\u00a0 t\u00fcm dengeyi bozmad\u0131k\u00e7a,\u00a0 b\u00f6yle bir merkezin ortaya \u00e7\u0131k\u0131p canl\u0131 bir y\u00f6netim birimi haline gelme \u015fans\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildi.\u201d<\/span>23<\/sup><\/a><\/span>Bu g\u00f6zlemler, b\u00f6lgeleri birle\u015ftirme veya federasyon kurma zorluklar\u0131na da uyarlanabilir. Vizyondan ger\u00e7e\u011fe ge\u00e7mek zordur, liderlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 \u00e7at\u0131\u015fabilir ve \u00e7ok uluslu birimler, vatanda\u015flar aras\u0131nda \u00fcst kimlik bilinci olu\u015fmadan \u00e7\u00f6kme riski ta\u015f\u0131r.<\/p>\n Vizyon seviyesinde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, baz\u0131 entegrasyon hayalleri belirli karizmatik bireylerle g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ili\u015fkilendirilmi\u015ftir. Genellikle kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda pop\u00fclerlik kazanan bu bireyler, \u00f6zellikle de \u00f6nemli kaynaklar ve fonlarla desteklendiklerinde vizyonlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme noktas\u0131nda bir miktar ilerleme kaydedebilir. M\u0131s\u0131r Cumhurba\u015fkan\u0131 Cemal Abd\u00fcnnas\u0131r\u2019\u0131n (g\u00f6rev s\u00fcresi 1954-1970) ki\u015fisel karizmas\u0131, Birle\u015fik Arap Cumhuriyeti’nin (BAC) kurulmas\u0131nda belirleyici bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Benzer \u015fekilde, Libya lideri Muammer Kaddafi (g\u00f6rev s\u00fcresi 1969-2011), \u201cAfrika Birle\u015fik Devletleri\u201d fikrinin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir savunucusu olarak Afrika Birli\u011fi\u2019nin olu\u015fumunda etkili bir destek\u00e7i olmu\u015ftur. Afrika Birli\u011fi\u2019nin kurucu belgesinin, Kaddafi\u2019nin memleketi olan Sirte\u2019nin ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan Sirte Bildirgesi<\/i> olarak an\u0131lmas\u0131 tesad\u00fcf de\u011fildir.<\/span>24<\/sup><\/a><\/span>Fakat entegrasyon projelerinin karizmatik bir liderin deste\u011finden faydalanmas\u0131n\u0131n avantajlar\u0131, bu projelerin halk nezdinde o bireyin siyasi kaderiyle \u00f6zde\u015fle\u015fmesinin do\u011furdu\u011fu dezavantajlarla paralellik g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Ancak, ba\u015far\u0131s\u0131z entegrasyon giri\u015fimlerinin baz\u0131 istisnalar\u0131 da mevcuttur. Bunun en b\u00fcy\u00fck \u00f6rne\u011fi, Almanya\u2019n\u0131n 1990 y\u0131l\u0131nda yeniden birle\u015fmesidir. Bat\u0131 ve Do\u011fu Almanya’n\u0131n yaln\u0131zca k\u0131rk be\u015f y\u0131l boyunca ayr\u0131 birimler olarak var oldu\u011fu ve birle\u015fmelerinin hem \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yerel ve uluslararas\u0131 destek g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hem de bu \u00fclkelerin Senegal\/Mali ve M\u0131s\u0131r\/Suriye gibi \u00fclkelerin sahip olmad\u0131\u011f\u0131 bir refah seviyesine sahip oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bunun \u00f6zel bir durum oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclebilir. \u00d6te yandan, Almanya \u00f6rne\u011finin, derin tarihsel, k\u00fclt\u00fcrel ve dini birli\u011fe sahip di\u011fer birimlerin de yeniden birle\u015febilece\u011fine dair umut verdi\u011fi de savunulabilir. Ancak, bu t\u00fcr tarihsel ba\u011flar g\u00fc\u00e7l\u00fc olsa dahi, devletlerin egemenliklerini koruma konusunda hassas davrand\u0131klar\u0131 da g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin, bir Fasl\u0131n\u0131n \u201cB\u00fcy\u00fck Fas\u201d fikrine at\u0131fta bulunmas\u0131 durumunda Moritanya’da ortaya \u00e7\u0131kan rahats\u0131zl\u0131k buna bir \u00f6rnektir.<\/span>25<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n \u00dcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bu \u00f6rnekler ve i\u015faret ettikleri yap\u0131sal zorluklar, \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon yolunun uluslar\u0131, tek tek daha b\u00fcy\u00fck resmi bir birime dahil edilmesi projesi \u00fczerinden ilerlemeyece\u011fini g\u00f6stermektedir. En az\u0131ndan yak\u0131n gelecekte, bu yolun b\u00f6yle bir projeden ge\u00e7mesi pek olas\u0131 de\u011fildir. Uluslar\u0131n ve liderlerin bu t\u00fcr projelere g\u00f6n\u00fcls\u00fczce ya da dar siyasi \u00e7\u0131karlar i\u00e7in yakla\u015fma e\u011filimleri, k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine bile olsa kurulan \u00fcst-ulusal birimlerin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011findeki zorluklar ve karizmatik liderlerin y\u00fckseli\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerindeki belirsizlikler, bu t\u00fcr \u00fcst-ulusal yap\u0131lar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde h\u00e2l\u00e2 hantal yap\u0131lar oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u00d6te yandan, Almanya \u00f6rne\u011fi, ortak bir tarih ve k\u00fclt\u00fcr ile bu s\u00fcreci ba\u015far\u0131yla y\u00fcr\u00fctme konusunda siyasi irade oldu\u011funda entegrasyonun m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca, Afrika Birli\u011fi \u00f6rne\u011fi de,\u00a0 tam anlam\u0131yla bir birlik veya federasyon kurma hedefi ger\u00e7ekle\u015fmese bile, birlik \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131n normalde ger\u00e7ekle\u015fmeyecek olan bir entegrasyon sa\u011flanmas\u0131na vesile olabilece\u011fini ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n \u00c7ok tarafl\u0131 organizasyonlar ve entegrasyon projeleri genellikle demokrasi ve e\u015fitlik s\u00f6ylemini benimserken, i\u00e7 i\u015fleyi\u015flerinde derin e\u015fitsizlikler bar\u0131nd\u0131ran bir m\u00fccadele alan\u0131 olarak faaliyet g\u00f6stermektedir. Organizasyon i\u00e7indeki g\u00fc\u00e7 dinamiklerini etkileyen fakt\u00f6rler aras\u0131nda genel merkezlerin nerede konumland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131, finansman yap\u0131lar\u0131n\u0131n nas\u0131l kurulaca\u011f\u0131 ve kurum i\u00e7indeki g\u00fc\u00e7 ve karar alma s\u00fcre\u00e7lerinin nas\u0131l da\u011f\u0131t\u0131laca\u011f\u0131 gibi unsurlar yer al\u0131r. K\u00fcresel d\u00fczeyde, Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin yap\u0131s\u0131 bu duruma \u00f6rnek te\u015fkil eder; be\u015f daimi \u00fcye olan Amerika Birle\u015fik Devletleri, Birle\u015fik Krall\u0131k, Fransa, Rusya ve \u00c7in, \u00e7o\u011fu zaman Genel Kurul\u2019un ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun tercihlerine a\u00e7\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak veto hakk\u0131n\u0131 kullanabilmektedir. B\u00f6lgesel d\u00fczeyde de benzer bir e\u011filim g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin Amerikan Devletleri \u00d6rg\u00fct\u00fc (OAS), ABD’nin hakimiyetinde olan bir kurumdur, ancak ABD bazen di\u011fer \u00fcye devletlerle uzla\u015fmaya varmak zorunda kalabilir ve \u00f6zellikle di\u011fer \u00fcye devletler birle\u015fti\u011finde zaman zaman tart\u0131\u015fmalar\u0131 kaybedebilir.<\/span>26<\/sup><\/a><\/span>Baz\u0131 b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler, \u00e7ok tarafl\u0131 kurumlara hem hakim olmakta hem de tatmin olmad\u0131klar\u0131nda bu kurumlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tek tarafl\u0131 eylemlerde bulunarak ayn\u0131 kurumlar\u0131n alt\u0131n\u0131 oymaktad\u0131r.<\/p>\n Herhangi bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u00fcmmet organizasyonu, ayn\u0131 problemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olacakt\u0131r. Bu problemlerin a\u015f\u0131lmaz oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez, ancak ciddi bir \u015fekilde dikkate al\u0131nmalar\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6sterir. \u00dcmmetin entegrasyon projelerinde kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 ikilemlerden biri, g\u00fc\u00e7l\u00fc akt\u00f6rlerin siyasi ve mali deste\u011finin entegrasyonun ba\u015far\u0131s\u0131 i\u00e7in kritik olmas\u0131 ancak bunlar\u0131n bask\u0131n rol\u00fcn\u00fcn daha zay\u0131f \u00fcye devletleri veya di\u011fer \u00f6nemli payda\u015flar\u0131 d\u00fc\u015fmanla\u015ft\u0131rma ihtimalidir. \u00dcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, \u00e7ok tarafl\u0131 bir projenin temeli olarak belli bir devlete g\u00fcven duyarsa, o zaman tek bir g\u00fc\u00e7l\u00fc devletin deste\u011fi bile \u00fcmmetin entegrasyonunu h\u0131zland\u0131rabilir.<\/p>\n <\/p>\n D\u00fcnya sistemindeki entegrasyon do\u011frusal bir \u015fekilde ilerlemez; bunun sebeplerinden biri de bir blo\u011fa tepki veya rekabet sonucu ba\u015fka bir blo\u011fun ortaya \u00e7\u0131kabilmesi ve b\u00f6ylece daha geni\u015f \u00e7apl\u0131 entegrasyon ihtimallerini zedeleyen gerilimlerin olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Bu dinami\u011fin en bilinen \u00f6rne\u011fi, NATO\u2019nun ve rakibi Var\u015fova Pakt\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131d\u0131r. NATO ve Var\u015fova Pakt\u0131’n\u0131n, So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n ba\u015f\u0131ndaki mevcut jeopolitik rekabeti yaln\u0131zca somutla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 iddia edilebilir. Ancak\u00a0 resmi bir \u00f6rg\u00fct\u00fcn kurulmas\u0131, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fmanca veya tehdit edici bir eylem olarak da okunabilir. NATO\u2019nun So\u011fuk Sava\u015f sonras\u0131 seyri de \u00e7alkant\u0131l\u0131 olmu\u015ftur; \u00f6rg\u00fct i\u00e7inde, h\u00e2l\u00e2 varolu\u015fsal bir gerek\u00e7esinin olup olmad\u0131\u011f\u0131na dair ciddi tart\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015f ve NATO\u2019nun geni\u015fleme \u00e7abalar\u0131na kar\u015f\u0131 Rusya\u2019dan ciddi tepkiler gelmi\u015ftir. Rusya\u2019n\u0131n 2022\u2019de Ukrayna\u2019y\u0131 i\u015fgalinin nedenleri yo\u011fun \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; \u00f6zellikle NATO\u2019nun geni\u015flemesinin bu s\u00fcre\u00e7teki rol\u00fc konusunda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunmaktad\u0131r. Ancak, NATO\u2019nun geni\u015flemesine y\u00f6nelik endi\u015felerin, bu sava\u015f\u0131n tetikleyici unsurlar\u0131ndan biri oldu\u011fu mant\u0131kl\u0131 bir de\u011ferlendirme olarak kabul edilebilir.<\/p>\n \u00dcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bundan \u00e7\u0131kar\u0131lacak ders, herhangi bir ciddi \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon \u00e7abas\u0131n\u0131n \u00fcmmet i\u00e7inde kar\u015f\u0131t tepkilere yol a\u00e7abilece\u011fidir. Bu kar\u015f\u0131t tepkiler mutlaka sava\u015f kadar dramatik olmayabilir; ancak gereksiz yap\u0131lar\u0131n olu\u015fmas\u0131, rekabet ve gerginlik gibi sonu\u00e7lar do\u011furabilir. Bu sorunun ilk \u00f6rneklerinden biri, Fas ve Cezayir’in Afrika’daki ulemaya ula\u015fmak i\u00e7in kurduklar\u0131 paralel ve rakip yap\u0131lard\u0131r.\u00a0 Bu rekabet sonucunda bir taraf kazan\u0131p di\u011feri kaybetmi\u015f degildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok Afrika \u00fclkesi her iki yap\u0131ya da hevesle kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcmmet i\u00e7indeki baz\u0131 rekabet unsurlar\u0131n\u0131n \u00fcretken ve faydal\u0131 oldu\u011fu da savunulabilir. Ancak bu \u00f6rnekte rekabet, asl\u0131nda ulemay\u0131 bir araya getirmesi ama\u00e7lanan yap\u0131lar\u0131 b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7 politikalar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line getirmi\u015f; bu da bu organizasyonlar etraf\u0131nda gerginlik yaratm\u0131\u015f ve Sahra ile Sahra-alt\u0131 Afrika \u00fclkelerini b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7lerin m\u00fc\u015fteri devletleri olarak konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcmmeti birle\u015ftirmeye y\u00f6nelik daha iddial\u0131 \u00e7abalar, kolayl\u0131kla daha g\u00fc\u00e7l\u00fc kar\u015f\u0131 tepkiler do\u011furabilir.<\/p>\n <\/p>\n Bu bulgu, entegrasyonun toplumsal d\u00fczeyde \u00f6nemini vurgulayan\u201cneofonksiyonalist\u201d perspektife daha yak\u0131nd\u0131r. Frans\u0131z siyaset\u00e7i Jean Monnet\u2019nin (\u00f6. 1979) entegrasyonun daha fazla reaksiyonu tetikleyen bir \u201czincirleme reaksiyon\u201d \u00fcretebilece\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki arg\u00fcman\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/span>27<\/sup><\/a><\/span>Ba\u015far\u0131l\u0131 entegrasyon, en b\u00fcy\u00fck etkiyi s\u0131radan insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131nda yaratan ve en uzun s\u00fcre devam eden entegresyon olarak tan\u0131mlan\u0131rsa (ortaya \u00e7\u0131kan etkinin olumlu ya da olumsuz olup olmad\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 bir ba\u015far\u0131 tan\u0131m\u0131n\u0131 gerektirir, buna dikkat edilmelidir), 1945’ten bu yana en ba\u015far\u0131l\u0131 entegrasyon projeleri listesinin ba\u015f\u0131nda muhtemelen AB ve onun \u00f6nc\u00fcl organizasyonlar\u0131 yer al\u0131r. AB, II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ivme kazanan k\u00f6kl\u00fc Avrupa entegrasyonu idealinden do\u011fmu\u015ftur. Sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde Avrupa Konseyi (1949), Avrupa K\u00f6m\u00fcr ve \u00c7elik Toplulu\u011fu (1951), Avrupa Ekonomik Toplulu\u011fu (1957), Avrupa Topluluklar\u0131 (1967), Schengen Kurallar\u0131 (1985) ve Avrupa Birli\u011fi (1993) gibi bir dizi giri\u015fim ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu k\u0131sa isim ve tarih listesinin dahi g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, Avrupa Birli\u011fi\u2019nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ticaret ve ekonomik anla\u015fmalar dizisi \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f olup, bu anla\u015fmalar bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 AB’nin i\u015fleyi\u015finin temelini olu\u015fturur. Bu sistemin cazibesi ve pek \u00e7ok devlet ile bireye sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k ekonomik faydalar, bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131nacak olan, baz\u0131 ciddi ancak kesinlikle \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olmayan gerilemelere ra\u011fmen dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n AB, ekonomik bir blok olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra siyasi bir blok olarak da i\u015flev g\u00f6rmektedir; hem ekonomik hem de siyasi ve askeri endi\u015feler ve insan haklar\u0131 meselelerinden\u00a0 do\u011fmu\u015ftur. Ancak bununla birlikte AB, Brexit taraftarlar\u0131n\u0131n, “Br\u00fcksel’deki b\u00fcrokratlar”\u0131n Birle\u015fik Krall\u0131k’taki ya\u015fam\u0131 detayl\u0131 \u015fekilde y\u00f6netmeleriyle ilgili arg\u00fcmanlar\u0131n aksine temel \u00fcyelerinin egemenli\u011fini k\u00f6kl\u00fc bir \u015fekilde sarsmam\u0131\u015ft\u0131r. . Ger\u00e7ekten de, AB i\u00e7indeki de\u011ferlerin \u00f6nceliklendirilmesi, Yunan bor\u00e7 krizine verilen tepkiyle, Macaristan’daki demokrasi ve insan haklar\u0131 ihlallerine verilen tepkinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilir. \u00c7ok basitle\u015ftirerek s\u00f6ylersek, AB, Yunanistan’a ekonomik konularda \u00e7ok daha zorlay\u0131c\u0131 bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmi\u015ftir, oysa Macaristan’a siyasi konularda benzer bir m\u00fcdahale olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>28<\/sup><\/a><\/span>En az\u0131ndan k\u0131ta Avrupas\u0131, Birlik arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla elde edilen ekonomik faydalardan vazge\u00e7meye isteksiz olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n AB’nin Avrupa deneyiminin kendine has \u00f6zelliklerini ve bilhassa I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131’n\u0131n korkular\u0131na geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc engelleme arzusunu yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclebilir. \u015e\u00fcphesiz, bu travmalar AB’nin \u015fekillenmesinde b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka yerlerinde de, \u00f6rne\u011fin ECOWAS b\u00f6lgesinde, 1979’da \u00fcye devletlerinSerbest Dola\u015f\u0131m, \u0130kamet ve Yerle\u015fim Protokol\u00fc’n\u00fc imzalamalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan\u00a0 s\u0131n\u0131r \u00f6tesi hareketlilik \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde artm\u0131\u015ft\u0131r. Protokol\u00fcn uygulanmas\u0131, baz\u0131 \u00fcye \u00fclkelerdeki ekonomik durgunluklar ve sava\u015flar nedeniyle planland\u0131\u011f\u0131 gibi ilerlememi\u015f ve yaln\u0131zca 3. a\u015fama (90 g\u00fcne kadar vizesiz giri\u015f) ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olup, tam hareketlilik \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne hen\u00fcz ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak \u201cECOWAS b\u00f6lgesinde hareket \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Afrika’daki di\u011fer b\u00f6lgesel gruplardan ku\u015fkusuz daha ileri d\u00fczeydedir\u201d ve genel e\u011filim daha fazla \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe do\u011fru bir y\u00f6nelim g\u00f6stermektedir.<\/span>29<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n A\u015fa\u011f\u0131da daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fczere \u00fcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, serbest insan hareketlili\u011finin a\u00e7\u0131k faydalar\u0131 vard\u0131r. Ancak burada \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken ba\u015fka bir nokta da \u015fudur: Bir kez s\u0131n\u0131rlar\u0131n ve kontrollerin gev\u015fetilmesi sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda, bunu geri almak nispeten zordur. E\u011fer \u00e7\u0131karlar birbirine uyar ve bir s\u00fcre\u00e7 ba\u015flat\u0131labilirse, ekonomik ve hareketlilik temelli entegrasyon kendi ivmesini yaratabilir. Ekonomik entegrasyon, ECOWAS gibi organizasyonlar\u0131n (ve belki de K\u00f6rfez \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi\u2019nin) geli\u015fim s\u00fcrecinde oldu\u011fu gibi, siyasi ve askeri entegrasyon i\u00e7in de zemin haz\u0131rlayabilir. Bu t\u00fcr organizasyonlar, ekonomik bloklar olarak ba\u015flay\u0131p, \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc diplomatik portf\u00f6yleri olan \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc organizasyonlara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n <\/p>\n Son b\u00f6l\u00fcmde ifade edilen olas\u0131 faydalara ra\u011fmen, Brexit, entegrasyon projelerinde ya\u015fanabilecek geri d\u00f6n\u00fc\u015flerin son d\u00f6nemdeki en belirgin \u00f6rne\u011fi olarak durmaktad\u0131r. Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019\u0131n 2016 y\u0131l\u0131nda Avrupa Birli\u011fi’nden ayr\u0131lma referandumu, %48\u2019e kar\u015f\u0131 %52\u2019lik bir oy oran\u0131yla kabul edilmi\u015f ve bu durum, Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019\u0131n 2020\u2019de AB’den resmen ayr\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7an uzun m\u00fczakerelere zemin haz\u0131rlad\u0131. Brexit oylamas\u0131, g\u00f6\u00e7menlik ile ilgili gerilimler, k\u00fcreselle\u015fmenin ekonomi \u00fczerindeki uzun vadeli etkileri ve nesiller aras\u0131 ayr\u0131\u015fmalar gibi, Birle\u015fik Krall\u0131k’\u0131n i\u00e7 siyasetiyle ilgili b\u00f6l\u00fcnmeleri yans\u0131t\u0131yordu. Sonu\u00e7, referandumu \u00f6neren d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 David Cameron\u2019\u0131 bile \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131. Cameron, referandumun ba\u015far\u0131s\u0131z olaca\u011f\u0131n\u0131 umuyordu ve sonras\u0131nda bu olay ve yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu b\u00fcy\u00fck sonu\u00e7lar nedeniyle pi\u015fmanl\u0131k duydu\u011funu ifade etti.<\/p>\n K\u0131ta Avrupa\u2019s\u0131nda, Brexit \u015fu ana kadar AB\u2019nin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehdit etmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmemi\u015ftir ancak\u00a0 Avrupa\u2019daki \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde \u2018Avrupa Birli\u011fi Kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131\u2019(Avroskeptisizm) artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f ve AB’den \u00e7\u0131kma konusunda hangi \u00fclkelerin Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019\u0131 takip edece\u011fi konusunda spek\u00fclasyonlara neden olmu\u015ftur. 2019 tarihli bir makaleden ikna edici bir a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, Birle\u015fik Krall\u0131k vatanda\u015flar\u0131n\u0131n AB’den memnuniyetsizli\u011fi, AB projesine tam entegrasyonun eksikli\u011fi (\u00f6zellikle Euro\u2019nun para birimi olarak kabul edilmemesi) ve h\u00fck\u00fcmet yap\u0131s\u0131n\u0131n, \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 engelleyecek \u00e7ok az kurumsal oyuncuya sahip olmas\u0131 gibi fakt\u00f6rler nedeniyle Birle\u015fik Krall\u0131k\u00a0 AB\u2019den \u00e7\u0131kma konusunda \u00f6zel bir e\u011filim g\u00f6stermi\u015ftir. Ayn\u0131 makale, di\u011fer AB \u00fcyeleri aras\u0131nda \u00e7\u0131kmas\u0131 en olas\u0131 \u00fclkenin \u0130talya oldu\u011fu sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>30<\/sup><\/a><\/span>\u00dc\u00e7 y\u0131l sonra, \u0130talya’n\u0131n sa\u011fc\u0131 koalisyonunun Giorgia Meloni\u2019nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda se\u00e7ilmesi, \u0130talya\u2019n\u0131n AB\u2019den \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapma ihtimali konusunda endi\u015feleri yeniden alevlendirmi\u015ftir.<\/span>31<\/sup><\/a><\/span>Ancak, sa\u011fc\u0131 partilerin nas\u0131l y\u00f6netim sa\u011flayacaklar\u0131na dair s\u0131zd\u0131r\u0131lan bir taslak program, Avroskeptisizmin sadece bir pazarl\u0131k arac\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermistir.<\/span>32<\/sup><\/a><\/span>\u00d6te yandan, Brexit\u2019in en az\u0131ndan yeni bir \u00fcyeyi (ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu ge\u00e7erse \u0130sko\u00e7ya\u2019y\u0131)AB\u2019ye kazand\u0131rabilece\u011fi de tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. K\u0131sacas\u0131, Brexit, entegrasyon projelerinin geri d\u00f6n\u00fc\u015flere kar\u015f\u0131 savunmas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirken, bir \u00fcye devletin ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n mutlaka bir domino etkisi yaratmayaca\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6stermektedir. Uzun vadede, asl\u0131nda memnuniyetsiz \u00fcye devletler bazen terk ettikleri organizasyonlara geri d\u00f6nerler, t\u0131pk\u0131 Fas\u2019\u0131n 1984\u2019te Afrika Birli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019nden (OAU) ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra 2017\u2019de birli\u011feyeniden d\u00f6nmesi gibi. Bununla birlikte, AB\u2019deki son geli\u015fmeler, Birlik i\u00e7in gelecekteki modellerle ilgili tart\u0131\u015fmalar\u0131 derinle\u015ftirmi\u015ftir, \u201c\u0130htiyaca G\u00f6re Avrupa\u201d (Europe \u00e0 la Carte), \u201c\u00c7ok H\u0131zl\u0131 Avrupa\u201d (Multi-Speed Europe) ve \u201c\u00c7ekirdek Avrupa\u201d (Core Europe) gibi \u00e7e\u015fitli \u00f6neriler de bu tart\u0131\u015fmalar aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n Bu dersleri \u00fcmmete uyarlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, hi\u00e7bir \u00e7ok uluslu \u00fcmmet organizasyonunun d\u00fczg\u00fcn ve do\u011frusal bir yola sahip olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde \u00fcmmet entegrasyon projelerinin tepkiler, rekabet ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k ortaya \u00e7\u0131karma potansiyelinden bahsedilmi\u015fti; bu b\u00f6l\u00fcmde ise geri \u00e7ekilme, kat\u0131lmama ve devam eden i\u00e7 gerilimler gibi sorunlar vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak daha umut verici bir \u015fekilde, \u00f6nemli bir \u00fcyenin ayr\u0131lmas\u0131 bile, bir organizasyon veya \u00e7aba i\u00e7in kesin bir felaket anlam\u0131na gelmez. Bu, Fas-Afrika Birli\u011fi \u00f6rne\u011finde veya 2017\u2019de ABD’nin ticaret anla\u015fmas\u0131ndan \u00e7ekilmesinin ard\u0131ndan bile, Trans-Pasifik Ortakl\u0131k Anla\u015fmas\u0131’n\u0131n, Kapsaml\u0131 ve \u0130leriye D\u00f6n\u00fck Trans-Pasifik Ortakl\u0131k Anla\u015fmas\u0131 olarak k\u0131smen hayatta kalmas\u0131yla kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n Daha fazla entegrasyon \u00e7abas\u0131, her zaman daha fazla entegrasyon \u00fcretmez. Bir \u00e7aba ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funda, \u00f6zellikle d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler de \u00fcst \u00fcste m\u00fcdahelelere kalkarlarsa, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan ders almak yerine ba\u015fka ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar ya\u015fanabilir. Son y\u0131llarda Sahel b\u00f6lgesi, bu dinami\u011fin en \u00f6nemli merkezlerinden biri olmu\u015ftur;\u00a0 Frans\u0131zlar\u0131n liderli\u011findeki askeri ve sivil giri\u015fim, pe\u015finden gelen d\u00fczensiz ve ilave giri\u015fimlerle nihayetinde ba\u015far\u0131s\u0131z bir s\u00fcre\u00e7 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir g\u00f6zlemci, bunu b\u00f6lgeye g\u00f6nderilen “asker ye\u015filinin on iki tonu” olarak alayc\u0131\u00a0 \u015fekilde ifade etmi\u015ftir.<\/span>33<\/sup><\/a><\/span>Buna ba\u011fl\u0131 olarak, bir b\u00f6lgedeki \u00e7ok tarafl\u0131 \u00e7abalar\u0131n d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda y\u00f6nlendirildi\u011fi hissi, \u00f6fke ve direni\u015fe sebep olabilir. Mesela Fransa destekli G5 Sahel Ortak G\u00fcc\u00fc, karargah\u0131n\u0131 Mali’nin ba\u015fkenti Bamako’ya ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck protestolar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>34<\/sup><\/a><\/span>B\u00f6lgesel \u00e7abalar daha yerli oldu\u011funda bile, artan say\u0131da organizasyon sorun olabilir. Do\u011fu Asya konusunda bir uzman, “B\u00f6lgede idare edilemeyecek kadar \u00e7ok\u00a0 i\u00e7i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f \u00e7ok tarafl\u0131 kurum, yani bir kurumlar fazlal\u0131\u011f\u0131” oldu\u011funu yazmaktad\u0131r.<\/span>35<\/sup><\/a><\/span>Niteli\u011fin niceli\u011fe \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesi, her \u015feyde oldu\u011fu gibi b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel entegrasyonda da ge\u00e7erlidir.<\/p>\n \u00dcmmet\u00e7i \u00e7abalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bunun anlam\u0131, ba\u015far\u0131l\u0131 entegrasyonun \u00f6n\u00fcndeki bir\u00e7ok engeli a\u015fmak i\u00e7in \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f bir tasar\u0131m, dikkatli planlama ve hedefe y\u00f6nelik eylemlerin gerekli oldu\u011fudur. Bu engeller aras\u0131nda devletler aras\u0131 rekabetler ve \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin bir avu\u00e7 b\u00f6lgesel veya k\u00fcresel g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilme riski yer almaktad\u0131r. Ba\u015far\u0131, herhangi bir \u00f6rg\u00fct\u00fcn y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki giri\u015fim say\u0131s\u0131ndan ziyade kendi hedeflerine ula\u015fma yetene\u011fiyle \u00f6l\u00e7\u00fclebilir. Dahas\u0131, bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k ya\u015fand\u0131\u011f\u0131nda, ilk giri\u015fimin \u00fczerine yeni ve muhtemelen gereksiz bir giri\u015fim eklemek yerine mevcut giri\u015fimi i\u00e7eriden reforme etmeye \u00e7al\u0131\u015fmak daha iyi bir yakla\u015f\u0131m olabilir.<\/p>\n <\/p>\n Bu makale boyunca ele al\u0131nan neredeyse t\u00fcm entegrasyon modelleri, 1991’de Sovyetler Birli\u011fi’nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden \u00f6nce kurulmu\u015f olup, Var\u015fova Pakt\u0131 ve SSCB’nin g\u00fcc\u00fcne dayal\u0131 benzeri \u00f6rg\u00fctler hari\u00e7, \u00e7o\u011fu bu d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131ndan sa\u011f \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir\u00e7ok entegrasyon projesinin hayatta kalmas\u0131ndaki kilit unsurlardan biri, kapitalizmin egemen oldu\u011fu d\u00fcnya sistemiyle uyumlu olmalar\u0131d\u0131r. En belirgin \u00f6rnek olarak, 1944’te kurulan Bretton Woods kurumlar\u0131, k\u00fcresel, Bat\u0131 merkezli kapitalizmin i\u015fleyi\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayati \u00f6neme sahip olmu\u015ftur.<\/span>36<\/sup><\/a><\/span>IMF\u2019nin resmi tarih\u00e7isi, Sovyet blo\u011funun IMF’ye kat\u0131lmamas\u0131yla ilgili olarak a\u00e7\u0131k\u00e7a, “IMF b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde piyasa odakl\u0131 ekonomileri istikrara kavu\u015fturan kapitalist bir kul\u00fcp haline geldi” diye yazmaktad\u0131r.<\/span>37<\/sup><\/a><\/span>IMF ve D\u00fcnya Bankas\u0131, ko\u015fullu kurtarma paketleri ve kredilerinin b\u00fcy\u00fck Bat\u0131l\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerin ve bankalar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015fmesi nedeniyle b\u00f6ylesine geni\u015f k\u00fcresel g\u00fc\u00e7lere sahip olmu\u015ftur. D\u00fcnya Bankas\u0131, erken d\u00f6nemlerinden itibaren, “kredi ko\u015fullar\u0131 ve bor\u00e7lu h\u00fck\u00fcmetler ad\u0131na sundu\u011fu teknik destek \u00e7abalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla politika ortam\u0131n\u0131 iyile\u015ftirme giri\u015fimlerinin,\u00a0 uluslararas\u0131 \u00f6zel yat\u0131r\u0131mlar i\u00e7in daha elveri\u015fli bir ortam olu\u015fturdu\u011funu” savunmu\u015ftur.<\/span>38<\/sup><\/a><\/span>D\u00fcnya Bankas\u0131 ve IMF, 1990’larda piyasa liberalizasyonu ve devlet yeniden yap\u0131land\u0131rmas\u0131 konular\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve politikay\u0131 \u015fekillendiren “Washington Mutabakat\u0131”n\u0131n kritik bile\u015fenleri haline gelmi\u015ftir. D\u00fcnya Bankas\u0131 ve IMF arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00f6nlendirilen entegrasyon, bu nedenle kapitalist bir entegrasyon bi\u00e7imidir ve g\u00fc\u00e7lerini \u00f6nemli ekonomik kapasitelerinden alm\u0131\u015flard\u0131r. Bununla birlikte, bu iki kurum de\u011fi\u015fen ko\u015fullara ve de\u011ferlere uyum sa\u011flam\u0131\u015f; iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi gibi yeni \u00f6ncelikleri benimseyerek zamanla daha \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc yap\u0131lar haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n \u00c7in’in d\u00fcnya sistemine giderek artan \u015fekilde entegre olmas\u0131,\u00a0 kapitalizm ve “serbest ticaret” ile ili\u015fkisi konusunda hem \u00c7in\u2019in i\u00e7inde hem de \u00c7in ile d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131 aras\u0131nda \u00f6nemli m\u00fczakereleri beraberinde getirmi\u015ftir. H\u00e2l\u00e2 resmi olarak kom\u00fcnist olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00c7in\u2019in, devlet m\u00fclkiyetindeki i\u015fletmelerin yerel ve k\u00fcresel pazarlarda rekabet etti\u011fi bir t\u00fcr “devlet kapitalizmi” uygulad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde ikna edici tan\u0131mlar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in’in 2001’de D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc’ne (DT\u00d6) kat\u0131l\u0131m\u0131,\u00a0 ekonomi politikalar\u0131nda \u00f6nemli tavizler vermesini gerektirmi\u015ftir. Ancak bu s\u00fcre\u00e7, \u00c7in’in para birimlerini manip\u00fcle etti\u011fi ve “\u00c7in pazar\u0131na eri\u015fim ko\u015fulu olarak yabanc\u0131 \u015firketlere zorunlu teknoloji transfer anla\u015fmalar\u0131 dayatt\u0131\u011f\u0131” iddialar\u0131yla ilgili uzun s\u00fcredir devam eden tart\u0131\u015fmalar\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir.<\/span>39<\/sup><\/a><\/span>\u00dcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan buradaki \u00f6nemli nokta, \u00c7in gibi y\u00fckselen k\u00fcresel bir g\u00fcc\u00fcn bile b\u00fcy\u00fck bir \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015fa kat\u0131lmak i\u00e7in k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yapmak zorunda kalmas\u0131 ve k\u00fcresel kapitalist plan ve beklentilerden sapman\u0131n b\u00fcy\u00fck gerilimlere yol a\u00e7abilece\u011fidir.<\/p>\n Birka\u00e7 istisna d\u0131\u015f\u0131nda, Birle\u015fmi\u015f Milletler sistemi de k\u00fcresel kapitalizmi tamamlay\u0131c\u0131 bir yap\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. BM’nin en dramatik askeri, siyasi ve insan haklar\u0131 m\u00fcdahaleleri, kapitalist d\u00fcnya sisteminin \u00e7eperlerinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir ve bu durum, BM’nin rol\u00fcn\u00fcn \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n siyasi alanda, Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC), D\u00fcnya Bankas\u0131 ve IMF’nin ekonomik alandaki i\u015flevine -yani “\u00e7evresel” \u00fclkeleri istikrara kavu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmak- genel hatlar\u0131yla e\u015fde\u011fer olmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca BM, \u00f6zellikle Sovyetler Birli\u011fi’nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonraki kritik d\u00f6nemde kendisini bilin\u00e7li bir \u015fekilde “kapsay\u0131c\u0131 kapitalizmin” arac\u0131 olarak konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bir yazar\u0131n, BM Genel Sekreteri Kofi Annan’\u0131n (1997-2006) g\u00f6rev d\u00f6nemine ili\u015fkin s\u00f6zleri bunu do\u011frular niteliktedir: \u201cOn y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fmesi imkans\u0131z g\u00f6r\u00fcnen bir ortakl\u0131\u011f\u0131n ifadesi olarak, BM ve daha \u2018sosyal odakl\u0131 i\u015f d\u00fcnyas\u0131\u2019 savunucular\u0131 art\u0131k g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirmi\u015fti ve bu birliktelik, kapsay\u0131c\u0131 kapitalizm ve kapsay\u0131c\u0131 k\u00fcreselle\u015fme gibi temel kavramlar\u0131n hem y\u00f6netim metinlerinde hem de \u00f6nemli BM yay\u0131nlar\u0131nda yer almas\u0131yla sembolle\u015fmi\u015ftir.\u201d<\/span>40<\/sup><\/a><\/span>Bununla birlikte, BM’nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, \u00f6zellikle de iklim eylemi konusunda bir koordinasyon organ\u0131 olarak oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc ile k\u00fcresel kapitalizmin gereklilikleri aras\u0131nda giderek daha a\u00e7\u0131k gerilimler ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Mevcut BM Genel Sekreteri Ant\u00f3nio Guterres, k\u00fcresel e\u015fitsizlik konular\u0131nda nispeten a\u00e7\u0131k s\u00f6zl\u00fc davranm\u0131\u015f ve bu e\u015fitsizli\u011fi BM G\u00fcvenlik Konseyi ile Bretton Woods kurumlar\u0131 gibi yap\u0131lar i\u00e7indeki g\u00fc\u00e7 dengelerine ve ayr\u0131ca \u201cserbest piyasalar\u0131n herkes i\u00e7in sa\u011fl\u0131k hizmeti sunabilece\u011fi yalan\u0131na; \u00fccretsiz bak\u0131m i\u015finin i\u015f say\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 yan\u0131lsamas\u0131na; \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n sona erdi\u011fi yan\u0131lg\u0131s\u0131na; hepimizin ayn\u0131 gemide oldu\u011fumuz efsanesine\u201d ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>41<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n \u00dcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u00e7a\u011fda\u015f k\u00fcreselle\u015fme ve kapitalizmin i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f yap\u0131s\u0131 \u00f6nemli sorular\u0131 g\u00fcndeme getirmektedir. \u00dcmmet, isteyerek ya da istemeyerek bu s\u00fcrecin bir par\u00e7as\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin k\u00fcresel \u0130slami finans sekt\u00f6r\u00fc, k\u00fcresel kapitalizme y\u00f6nelik bir t\u00fcr yan\u0131t niteli\u011findedir. Bu sekt\u00f6r, kapitalizmle uyumlu (ve belki de fazlas\u0131yla itaatkar) olmakla birlikte kendine \u00f6zg\u00fc unsurlar da ta\u015f\u0131r. Bununla birlikte, d\u00fcnya pazar\u0131na entegrasyon, \u00fcmmetin bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde derin sars\u0131nt\u0131lar yaratm\u0131\u015ft\u0131r ve \u00e7o\u011funlu\u011fu\u00a0 M\u00fcsl\u00fcman olan bir\u00e7ok \u00fclke \u201cyap\u0131sal uyum\u201d ve \u201c\u015fok terapisi\u201d gibi uygulamalar\u0131n olumsuz etkilerine maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn \u00fcmmet i\u00e7inde \u0130slam ve kapitalizm aras\u0131ndaki ili\u015fkiye dair \u00e7e\u015fitli bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 mevcuttur. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler, kapitalizmin tam anlam\u0131yla benimsenmesinden, belirli sosyal refah d\u00fczenlemeleriyle birlikte k\u0131smen kabul edilmesine, \u0130slam’\u0131n kendi benzersiz ekonomik sistemi ve ideolojisini temsil etti\u011fi iddias\u0131ndan,\u00a0 Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnceyle ili\u015fkilendirilen tarihsel ve ontolojik materyalizmi saymazsak \u0130slam’\u0131n en \u00e7ok sosyalizmle uyumlu oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kadar uzanmaktad\u0131r. \u0130slam ve kapitalizm aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ele almak, uzun vadede \u00fcmmet odakl\u0131 organizasyonlar\u0131n neyi ba\u015farmay\u0131 hedefledi\u011fini, nas\u0131l finanse edilip s\u00fcrd\u00fcr\u00fclece\u011fini ve sek\u00fcler kurulu\u015flarla nas\u0131l ili\u015fkiler kuraca\u011f\u0131n\u0131 belirlemek a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayati rol oynayacakt\u0131r. 1945 sonras\u0131 d\u00f6nemde k\u00fcresel ekonomik entegrasyon, k\u00fcresel siyasi entegrasyondan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ilerlemi\u015f olsa da, \u00fcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnce b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde siyasi meseleler \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zla ilgili temel bir g\u00f6zleme g\u00f6re, her t\u00fcr egemen sek\u00fcler ideoloji, devletlerin ulusal vatanda\u015fl\u0131\u011fa dayal\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmas\u0131n\u0131 me\u015fru, ancak dini kimli\u011fe dayal\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmas\u0131n\u0131 k\u0131nanacak bir durum olarak g\u00f6rmektedir. Bu makalede ele al\u0131nan BM, AB, Afrika Birli\u011fi (AU) ve di\u011fer kurulu\u015flar\u0131n t\u00fcm\u00fc, \u00fcyelik i\u00e7in temel kriter olarak co\u011frafya ve resmi devlet stat\u00fcs\u00fcyle tan\u0131mlanan ulus-devlet stat\u00fcs\u00fcn\u00fc esas al\u0131r. Ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu M\u00fcsl\u00fcman olan b\u00f6lgeleri kapsayan Arap Ligi, Arap Ma\u011frip Birli\u011fi ve G5 Sahel gibi organizasyonlar bile \u00fcyeli\u011fi ulus-devlet temelli terimlerle d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir; bu durum \u0130slam \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131 (OIC) i\u00e7in de ge\u00e7erlidir (ki bu da OIC’ye kat\u0131lman\u0131n Nijerya \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi i\u00e7 siyasette neden bazen tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu haline geldi\u011fini a\u00e7\u0131klar).<\/span>42<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n K\u00fcreselle\u015fmenin ulus-devletin \u00f6nemini azalt\u0131p azaltmad\u0131\u011f\u0131 bu makalenin kapsam\u0131n\u0131 a\u015fan bir sorudur ancak k\u0131sa vadede, b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 hareketleri ve uzak diyarlarda kurulan diasporalar\u0131n y\u00fckseli\u015fleri bile ulus-devlet vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemini azaltmaktan \u00e7ok peki\u015ftirmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n \u00dcyelik meselesi ve bunun hangi temele dayand\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 sorusu, sek\u00fcler entegrasyon modellerinin do\u011frudan \u00fcmmet ba\u011flam\u0131na aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.. Ulus-devlet modeline dayanan herhangi bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fct ya sek\u00fclerle\u015fme riskiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r ya da a\u015f\u0131r\u0131 derece tart\u0131\u015fmal\u0131 bir h\u00e2le gelebilir. \u00d6te yandan, dini temellere (M\u00fcsl\u00fcman\/gayrim\u00fcslim) dayanan veya bu y\u00f6nde ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapan bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fct de tart\u0131\u015fma ve tepkiyle kar\u015f\u0131la\u015fabilir. \u0130slami yard\u0131m sekt\u00f6r\u00fc, gayrim\u00fcslim g\u00fc\u00e7lerin hakim oldu\u011fu bir d\u00fcnyada bile dini temelli dayan\u0131\u015fmalar\u0131n ulus\u00f6tesi bir \u015fekilde hayata ge\u00e7irilebilece\u011fini g\u00f6stermektedir. Bununla birlikte, \u0130slami hay\u0131r kurumlar\u0131n\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun denetimve zaman zaman maruz kald\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015fmanca tutum, ger\u00e7ekten siyasi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olan bir \u00fcmmet\u00e7i \u00f6rg\u00fct\u00fcn kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fi tepkilere dair bir \u00f6n fikir vermektedir.<\/p>\n <\/p>\n Kanaatime g\u00f6re, \u00fcmmet\u00e7i bir projeyi temellendirecek bir ana toprak par\u00e7as\u0131 olmadan, daha fazla \u00fcmmet\u00e7i entegrasyonun ger\u00e7ekle\u015fmesi, fikir al\u0131\u015fveri\u015fi ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu t\u00fcr bir fikir al\u0131\u015fveri\u015fi internet sayesinde b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kolayla\u015fm\u0131\u015f olup, COVID-19 pandemisi de k\u00fcresel sanal ba\u011flant\u0131 bi\u00e7imlerini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Yine de fiziksel toplant\u0131lar i\u015fbirli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131makta ve bu da insanlar\u0131n serbest dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n genel olarak \u00fcmmet ve \u00f6zellikle \u00fcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve aktivistler i\u00e7in olumlu oldu\u011fu anlam\u0131na gelmektedir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla de\u011ferlendirildi\u011finde, Avrupa Birli\u011fi hi\u00e7bir \u015fekilde \u00fcmmet\u00e7i bir proje de\u011fildir, ancak belirli \u00fcmmet\u00e7i faydalar sa\u011flamaktad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, Brexit \u00fcmmet i\u00e7in bir darbedir. Bu nedenle \u00fcmmet\u00e7i aktivistler, 2016 Afrika Birli\u011fi zirvesinde ba\u015flat\u0131lan ancak sonras\u0131nda at\u0131l kalan \u201cAfrika Pasaportu\u201d gibi serbest dola\u015f\u0131ma ili\u015fkin giri\u015fimleri te\u015fvik edebilir ve etmelidir.<\/span>43<\/sup><\/a><\/span>Daha soyut bir d\u00fczeyde ise, ulusal kimliklerin b\u00f6lgesel veya k\u00fcresel kimliklere d\u00f6n\u00fc\u015fmesi de \u00fcmmet a\u00e7\u0131s\u0131ndan net bir kazan\u00e7t\u0131r. B\u00f6lgesel kimlikler \u00e7e\u015fitli t\u00fcrde \u015fovenizmi k\u00f6r\u00fckleyebilir ancak \u015fimdiye kadar ulus\u00e7uluk kadar siyasi a\u00e7\u0131dan y\u0131k\u0131c\u0131 etkiler yaratmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00dcmmetci d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, bar\u0131\u015f ve istikrar\u0131 te\u015fvik etmeye y\u00f6nelik \u00e7abalar\u0131n bir\u00e7o\u011funu da destekleyebilirler. \u00c7ok tarafl\u0131 organizasyonlar, en az\u0131ndan, d\u00fcnya genelindeki,\u00a0 Filistin, Bat\u0131 Sahra, Darfur ve Ke\u015fmir gibi \u00fcmmeti etkileyen durumlar\u0131n da dahil oldu\u011fu \u015fiddetli \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6ncelikli akt\u00f6rlerden baz\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6te yandan, \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar ayn\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n engellenmemesinde de rol\u00a0 oynam\u0131\u015flard\u0131r; Amerika Birle\u015fik Devletleri’nin, Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi’nde Filistin’deki yasa d\u0131\u015f\u0131 yerle\u015fim faaliyetlerini k\u0131nayan kararlar\u0131 veto etmesi buna \u00f6rnektir. Ayr\u0131ca, BM bar\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc askerlerinin zaman zaman, sivil halka y\u00f6nelik sistematik gibi g\u00f6r\u00fcnen istismar ve sald\u0131r\u0131lar\u0131 ile ilgili son derece endi\u015fe verici raporlar da bulunmaktad\u0131r. \u00dcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin, \u00e7ok tarafl\u0131 organizasyonlar\u0131n g\u00fc\u00e7 kullanmas\u0131n\u0131 destekleyip desteklememeleri gerekti\u011fi, her durumda tek tek de\u011ferlendirilmeli ve bu de\u011ferlendirmelerde, sorumluluk \u00fcstlenme ya da beklenmeyen sonu\u00e7lar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r. Gambiya’da, 2017’de ECOWAS yedek kuvvetlerinin, Ba\u015fkan Yahya Jammeh’in se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kabul etmemesinin ard\u0131ndan iktidardan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamalar\u0131, o \u00fclkedeki bir\u00e7ok vatanda\u015f i\u00e7in ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131 daha iyi hale getiren bir m\u00fcdahale \u00f6rne\u011fidir. Buna kar\u015f\u0131n, Arap Ligi\u2019nin 2011 y\u0131l\u0131nda NATO\u2019nun Libya\u2019ya m\u00fcdahalesine onay vermesi, M\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funluklu topraklarda faaliyet g\u00f6steren bir \u00e7ok tarafl\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcn tarihin yanl\u0131\u015f taraf\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 ve bir \u00fcye devleti kaosa s\u00fcr\u00fcklemesine yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu bir \u00f6rnek olarak de\u011ferlendirilebilir.Son olarak, bu yazar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, \u00fcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler “serbest ticaret” ve “yap\u0131sal uyum”un \u00fcmmet i\u00e7in s\u00f6zde faydalar\u0131na son derece \u015f\u00fcpheyle yakla\u015fmal\u0131d\u0131r. En hafif tabirle, t\u00fcm entegrasyonlar iyi entegrasyon de\u011fildir ve “\u00f6zg\u00fcrl\u00fck”\u00fcn t\u00fcm bi\u00e7imleri \u00fcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnce ve pratikle uyumlu de\u011fildir. \u00dcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnce, ulus-devlet modelinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmay\u0131 ama\u00e7lasa da, bu, devletlerin ekonomik politika belirleme yetkilerini Bat\u0131l\u0131 kurumlara devretmenin \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon i\u00e7in bir yol oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. \u00dcmmetin kabul edece\u011fi ekonomik model ne olursa olsun\u2014bu soru bu makalenin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalmaktad\u0131r\u2014bu model i\u00e7eriden, \u00fcmmetin kendi ihtiya\u00e7lar\u0131na ve ilkelerine g\u00f6re belirlenmelidir.<\/p>\n <\/p>\n Bu makale, \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon projelerine y\u00f6nelik \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131 dikkate alarak, yak\u0131n tarihli ve g\u00fcncel sek\u00fcler entegrasyon giri\u015fimlerini ve k\u00fcresel y\u00f6neti\u015fim modellerini, \u00f6zellikle de \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131 incelemi\u015ftir.\u00a0 Bu entegrasyon modelleri, genelde Bat\u0131 merkezli ve kapitalizm odakl\u0131 olup kendi i\u00e7inde b\u00fcy\u00fck adaletsizlikler, \u00e7eli\u015fkiler ve hatalardan muzdariptir. Bununla birlikte, bu modellerin ba\u015far\u0131lar\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131, gelecekteki \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon projeleri i\u00e7in \u00f6nemli dersler sunmaktad\u0131r. Bu dersler aras\u0131nda, b\u00f6yle projelerin nas\u0131l yap\u0131land\u0131r\u0131labilece\u011fi, \u00fcye devletler aras\u0131ndaki rekabetlerin do\u011furaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck zorluklar ve mevcut ko\u015fullarda vatanda\u015fl\u0131k ve siyasi kimlik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ulus-devlet kurgusunun \u00f6tesine ta\u015f\u0131man\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fckleri gibi meseleler yer almaktad\u0131r..<\/p>\n Bu makale ve daha geni\u015f a\u00e7\u0131dan \u00dcmmetiks \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, gelece\u011fe y\u00f6nelik \u00f6nemli ara\u015ft\u0131rma konular\u0131 \u015funlar\u0131 i\u00e7ermektedir: (a) mevcut \u0130slami \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131 ve s\u0131n\u0131rlamalar\u0131, \u00f6zellikle \u0130\u0130T ve M\u00fcsl\u00fcman D\u00fcnya Ligi; (b) mevcut \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015flar\u0131n yaln\u0131zca birer model olma de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00fcmmet\u00e7i entegrasyon i\u00e7in ara\u00e7 olma imk\u00e2n\u0131 veya yetersizli\u011fi; ve (c) gelecekteki \u00fcmmet\u00e7i kurulu\u015flar\u0131n potansiyel finansman ve organizasyon yap\u0131lar\u0131. Bu t\u00fcr sorulara cevap vermek, \u00fcmmet\u00e7i teoriden prati\u011fe ge\u00e7i\u015f i\u00e7in kritik \u00f6neme sahip olacakt\u0131r.<\/p>\n Gelece\u011fe bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00fcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve yetkin bir \u00fcmmet\u00e7i \u00e7ok tarafl\u0131 kurulu\u015fun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na zemin haz\u0131rlamak i\u00e7in \u2014\u015fayet bu entegrasyon yolu uygun g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse\u2014 daha yapacak \u00e7ok i\u015fleri oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu makalenin ba\u015f\u0131nda dile getirilen baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri tekrar edecek olursak, k\u0131sa ve orta vadede \u201ca\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya\u201d entegrasyonun \u201cyukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya\u201d entegrasyona g\u00f6re daha \u00fcmit verici bir yol oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir; dahas\u0131, a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya entegrasyon, zamanla yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya entegrasyon i\u00e7in gerekli \u015fartlar\u0131n olu\u015fmas\u0131na da katk\u0131 sa\u011flayabilir.\u00a0 Yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru entegrasyon ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde ise, muhtemelen k\u00fcresel d\u00fczeyde de\u011fil, b\u00f6lgesel d\u00fczeyde ba\u015flamak daha uygulanabilir olacakt\u0131r. O a\u015famada en iyi model, co\u011frafi olarak kom\u015fu ve g\u00fc\u00e7l\u00fc devletlerden olu\u015fan\u00a0 b\u00f6lgesel bir model olacakt\u0131r, b\u00f6ylece \u00f6rg\u00fct tek bir devletin arac\u0131 haline gelmeyecektir.<\/p>\n \u00d6nerilen Al\u0131nt\u0131:<\/p>\nSek\u00fcler \u00c7ok Tarafl\u0131 Organizasyonlar ve K\u00fcresel Y\u00f6netim \u015eemalar\u0131n\u0131n K\u0131sa Tarihi<\/h4>\n
1. Bulgu: Entegrasyon ve k\u00fcresel veya b\u00f6lgesel y\u00f6netim \u00e7abalar\u0131 genellikle ulusal egemenlik iddialar\u0131n\u0131 tetikler.<\/em><\/h4>\n
2. Bulgu: \u0130ki veya daha fazla ulusu tam entegre bir birim veya federasyon haline getirme \u00e7abalar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/h4>\n
\u00a03. Bulgu: \u00c7ok tarafl\u0131 ve kapsay\u0131c\u0131 olmas\u0131 ama\u00e7lanan organizasyonlara genellikle birka\u00e7 b\u00f6lgesel veya k\u00fcresel g\u00fc\u00e7 egemenlik kurar.<\/em><\/h4>\n
4. Bulgu:\u00a0 B\u00f6lgesel bir blo\u011fun olu\u015fturulmas\u0131, rakip bir blo\u011fun kurulmas\u0131 gibi kar\u015f\u0131t tepkileri tetikleyebilir ve bu da daha geni\u015f entegrasyon beklentilerini zay\u0131flatabilir.<\/em><\/h4>\n
5. Bulgu: 1945 sonras\u0131 d\u00fcnyada en ba\u015far\u0131l\u0131 ve istikrarl\u0131 entegrasyon modeli, belirli b\u00f6lgesel alanlarda s\u0131n\u0131r kontrollerinin hafifletilmesi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak dola\u015f\u0131m, i\u015fg\u00fcc\u00fc ve sermaye hareketlili\u011finin artmas\u0131 \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/em><\/h4>\n
6. Bulgu: En ba\u015far\u0131l\u0131 entegrasyon projeleri bile geriye d\u00f6n\u00fc\u015flere kar\u015f\u0131 savunmas\u0131zd\u0131r.\u00a0<\/em><\/h4>\n
\u00a07. Bulgu: A\u015f\u0131r\u0131 \u00e7ok tarafl\u0131l\u0131k, tersine sonu\u00e7lar do\u011furabilir.<\/em><\/h4>\n
8. Bulgu: \u00d6zellikle 1991’den bu yana en g\u00fc\u00e7l\u00fc entegrasyon modelleri, kapitalizmle uyumlu ve ona sayg\u0131l\u0131 ancak ayn\u0131 zamanda uyarlanabilir.<\/em><\/h4>\n
9. Bulgu: Mevcut ko\u015fullar alt\u0131nda, sek\u00fcler entegrasyon modellerini a\u00e7\u0131k\u00e7a \u0130slami terimlerle yeniden tasavvur etmek zor olacakt\u0131r; zira baz\u0131 entegrasyon modelleri, \u00f6zellikle b\u00f6lgesel d\u00fczeyde olanlar, sek\u00fcler vatanda\u015fl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktad\u0131r.<\/em><\/h4>\n
10. Bulgu: \u00dcmmet\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, \u00fcmmete sa\u011flayaca\u011f\u0131 faydalar nedeniyle belirli \u201csek\u00fcler\u201d entegrasyon bi\u00e7imlerini, \u00f6zellikle de insanlar\u0131n daha \u00f6zg\u00fcr hareket etmelerine olanak tan\u0131yan entegrasyon t\u00fcrlerini, desteklemeli ve savunmal\u0131d\u0131r.<\/em><\/h4>\n
Sonu\u00e7<\/h2>\n