{"id":12086,"date":"2025-07-14T12:32:54","date_gmt":"2025-07-14T12:32:54","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.ummatics.org\/?p=12086"},"modified":"2026-01-22T13:04:31","modified_gmt":"2026-01-22T13:04:31","slug":"hilafet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/hilafet\/","title":{"rendered":"Hilafeti Su\u00e7 Saymak: Haf\u0131zay\u0131 Direni\u015fe \u00c7evirmek"},"content":{"rendered":"

\u00d6zet<\/em><\/span><\/h3>\n

1924\u2019te hilafetin ilgas\u0131na giden y\u0131llar\u0131 ve 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nemi -ki bu d\u00f6nemde M\u00fcsl\u00fcman \u00f6zne s\u00fcrekli bir g\u00fcvenlik tehdidi olarak yeniden tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r- analiz eden bu makale, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda hilafeti olas\u0131 bir siyasi yap\u0131 olarak hat\u0131rlama ve tahayy\u00fcl etme eyleminin bizzat su\u00e7 haline getirildi\u011fini savunmaktad\u0131r. Modern ulus-devletin hegemonik karakterine zarar verecek her \u015fey -bizim \u00f6rne\u011fimizde \u0130slam-, \u00f6ng\u00f6r\u00fclen korku (anticipatory fear) mekanizmas\u0131 ile su\u00e7a d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Her iki d\u00f6nem de M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendi kaderlerini ellerine ald\u0131klar\u0131 ve \u00f6znelliklerini yeniden kazand\u0131klar\u0131 bir gelecek ihtimalininkorkusuyla \u015fekillenmi\u015ftir. Her iki tarihsel d\u00f6nemde de var olan gizli oryantalizm, halifeli\u011fi de\u011fi\u015fmez, tekd\u00fcze ve geri kalm\u0131\u015f bir yap\u0131 olarak tasvir ederek bu kavram\u0131 esir etmi\u015f ve kendisini gelece\u011fe aktarma imk\u00e2n\u0131n\u0131. Ancak t\u00fcm bu kriminalizasyona ra\u011fmen \u00fcmmetin hilafete dair haf\u0131zas\u0131 sabit kalm\u0131\u015f olup bu haf\u0131zay\u0131 canl\u0131 tutup anlatmak onu direni\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Dahas\u0131, bu kriminalizasyon, halifeli\u011fin M\u00fcsl\u00fcmanlar taraf\u0131ndan nas\u0131l tahayy\u00fcl edildi\u011fi sorusunu g\u00fcndeme getirmektedir. Halifelik, ger\u00e7ekten M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendi deneyimsel bilgisi ve tarihinden mi beslenmektedir, yoksa onlar i\u00e7in in\u015fa edilmi\u015f bir s\u00f6ylem taraf\u0131ndan m\u0131 \u015fekillendirilmi\u015ftir?<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Giri\u015f<\/p>\n

D\u00fcnya siyaset tarihiyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda, mevcut k\u00fcresel d\u00fcnya d\u00fczeni h\u00e2l\u00e2 emekleme a\u015famas\u0131ndad\u0131r. Buna ra\u011fmen, ulus-devlet modelinin y\u00f6netim i\u00e7in en ideal model oldu\u011fu alg\u0131s\u0131, vatanda\u015flar\u0131n siyasi hayal g\u00fcc\u00fcne h\u00e2kim olmu\u015f; alternatif siyasi yap\u0131lar sanki tamamen imk\u00e2ns\u0131zm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Avrupa merkezli iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131, bir\u00e7ok soyk\u0131r\u0131m, \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fcz ve kanl\u0131 s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131klar\u0131, kitlesel g\u00f6\u00e7 ve Ter\u00f6rizmle K\u00fcresel Sava\u015f gibi olaylar\u0131n ard\u0131ndan, modernite ve ulus-devlet projesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131m, ayn\u0131 zamanda onun k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermi\u015ftir. Yani ulus-devlet modelinin, \u00f6zellikle de Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 toplumlarda ontolojik ve epistemik tutars\u0131zl\u0131klar\u0131, siyasi ve ahlaki a\u00e7mazlar do\u011furmu\u015ftur. Bat\u0131 toplumlar\u0131nda ulus-devletin siyasi \u00f6rg\u00fctlenmenin tart\u0131\u015fmas\u0131z standart modeli olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki ba\u015far\u0131s\u0131, siyasi g\u00f6zlemcileri Do\u011fu’ya y\u00f6neltmi\u015f ve s\u00f6zde evrensel bir y\u00f6netim modelinin neden Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki toplumlarda yeterli ba\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6steremedi\u011fi sorusunu g\u00fcndeme getirmi\u015ftir.<\/p>\n

M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131ndaki siyasi karga\u015fan\u0131n temel sebebi olarak \u0130slam\u2019\u0131 su\u00e7layan k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici yakla\u015f\u0131mlar\u0131n \u00f6tesinde, daha ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 analizler ulus-devlet projesinin yap\u0131sal temelini olu\u015fturan ideolojik unsurlara odaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Wael Hallaq\u2019\u0131n The Impossible State<\/i> (\u0130mk\u00e2ns\u0131z Devlet) adl\u0131 eserinde savundu\u011fu \u00fczere, ulus-devletin olu\u015fumunun temel \u00f6zelliklerinden biri, \u201cs\u00f6zde me\u015fru \u015fiddet \u00fczerindeki yasama tekeli\u201ddir.<\/span>1<\/sup><\/a><\/span>\u015eiddet kullan\u0131m\u0131, ulus-devlet projesinin yap\u0131s\u0131na o kadar derinlemesine i\u015flemi\u015ftir ki bu temel \u00f6zellik olmaks\u0131z\u0131n ulus-devlet modeli s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez hale gelir.<\/span>2<\/sup><\/a><\/span>Buna ek olarak, Charles Tilly\u2019nin ortaya koydu\u011fu \u00fczere, sava\u015f y\u00fcr\u00fctme ve di\u011fer organize \u015fiddet bi\u00e7imleri, devletin egemen g\u00fcc\u00fcn\u00fc peki\u015ftirmede merkezi bir rol oynar. \u201c\u0130ktidar sahipleri\u201d, g\u00fcc\u00fc zorlay\u0131c\u0131 bir \u015fekilde kullan\u0131rken ulus-devletleri bir yan \u00fcr\u00fcn olarak olu\u015fturmay\u0131 ama\u00e7lamam\u0131\u015flard\u0131. Ancak ortaya \u00e7\u0131kan bu devletler, yine de \u015fiddeti tekelle\u015ftirme e\u011filimleriyle tan\u0131mlanmaktad\u0131r.<\/span>3<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Bu \u015fiddet kullan\u0131m\u0131, devletin tanr\u0131sal bir egemenlik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 fikriyle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015ftir. Zira Hallaq\u2019\u0131n isabetli bir \u015fekilde belirtti\u011fi gibi, bir egemenin iradesi, onu destekleyecek somut bir ara\u00e7 olmaks\u0131z\u0131n anlams\u0131z kal\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, e\u011fer devlet kendi topraklar\u0131 \u00fczerinde en y\u00fcce fail olarak konumlan\u0131yorsa, bunun do\u011fal bir sonucu olarak, ayn\u0131 zamanda \u201cilahlar\u0131n ilah\u0131\u201d konumuna y\u00fckselir ve \u015fiddeti diledi\u011fi gibi me\u015frula\u015ft\u0131rma hakk\u0131n\u0131 elinde tutar.<\/span>4<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Devletin iradesini ilahi bir tarzda icra edebilen en y\u00fcce otorite olarak tasavvur edilmesi, modern ulus-devletin do\u011fas\u0131ndaki \u015fiddet e\u011filimiyle birle\u015fti\u011finde, \u00f6nemli sorunlar do\u011furmaktad\u0131r. Bu durum, \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda derin ve tart\u0131\u015fmal\u0131 a\u00e7mazlar ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>\n

Modernitenin siyasi ve toplumsal dokuda yaratt\u0131\u011f\u0131 kayg\u0131ya bir yan\u0131t olarak, Avrupa uluslar\u0131, Avrupa Birli\u011fi (AB) ve di\u011fer ulus \u00f6tesi i\u015fbirlikleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ortak bir eidos<\/i> (\u00f6z bilinci) temelinde kolektif bir Avrupa kimli\u011fi olu\u015fturma deneyimine giri\u015fmi\u015ftir. H\u00e2lbuki, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda siyasi birlik \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar haks\u0131z bir \u015fekilde Orta\u00e7a\u011f teokrasisine d\u00f6n\u00fc\u015f \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Hilafetin tarihsel bir olguya indirgenmesine ve ulus-devlet modelinin insanl\u0131\u011f\u0131n medeniyet yolundaki do\u011frusal ilerleyi\u015finin zirvesi olarak i\u00e7selle\u015ftirilmesine ra\u011fmen, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda siyasi birlik i\u00e7in yeni ufuklar tahayy\u00fcl edilmeye devam etmektedir. Post-kolonyal d\u00f6nemin \u00e7alkant\u0131l\u0131 siyasi d\u00fczenine bir tepki olarak, alternatif siyasi teoriler ve ulus-devlet ele\u015ftirileri giderek daha fazla g\u00fcndeme gelmektedir.<\/p>\n

20. y\u00fczy\u0131l \u0130slamc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri aras\u0131nda yer alan Eb\u00fb\u2019l-Al\u00e2 el-Mevd\u00fbd\u00ee ve Seyyid Kutub, s\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 M\u00fcsl\u00fcman ulus-devletlerinin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131 siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel krize yan\u0131t olarak, siyasal y\u00f6netime a\u00e7\u0131k\u00e7a teolojik bir yakla\u015f\u0131m\u0131 savunmu\u015flard\u0131r.<\/span>5<\/sup><\/a><\/span>\u00d6te yandan, M\u0131s\u0131rl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Ali Abd\u00fcrraz\u0131k, hilafetin \u0130slam\u2019da dini bir de\u011feri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla onu tesis etmenin dini bir vecibe te\u015fkil etmedi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/span>6<\/sup><\/a><\/span>Bu tart\u0131\u015fmalar ilahiyat alan\u0131nda b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131sa da benim niyetim, hilafet tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 akidevi s\u0131n\u0131rlar \u00f6tesine ta\u015f\u0131y\u0131p \u00fcmmetin haf\u0131za ve tahayy\u00fcl\u00fcnde yer edinen hilafetin nas\u0131l su\u00e7 haline getirildi\u011fini ve getirilmeye de devam edildi\u011fini g\u00f6stermektir.<\/p>\n

Ovamir Anjum\u2019un, hilafeti, t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n mek\u00e2nsal s\u00fcreklili\u011fini veya birli\u011fini temsil eden bir \u00fcmmet haf\u0131zas\u0131 olarak kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131na dayanarak<\/span>7<\/sup><\/a><\/span>ben de hilafeti M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda potansiyel bir siyasi yap\u0131 olarak hat\u0131rlama ve hatta hayal etme eyleminin kriminalize edildi\u011fini ve edilmeye devam etti\u011fini savunuyorum. Bu makale, konuya dair \u00e7e\u015fitli \u00f6nemli g\u00f6r\u00fc\u015fleri sentezleyerek ve kendi analizimi de katarak, hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonraki iki farkl\u0131 d\u00f6nemi inceleyecektir: 1924\u2019te T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin y\u00fckseli\u015fi s\u0131ras\u0131nda hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na giden s\u00fcre\u00e7 ve 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nemde ter\u00f6rle m\u00fccadele s\u00f6ylemi kisvesi alt\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finin amans\u0131z bir \u015fekilde g\u00fcvenlik sorunu haline getirilmesi s\u00fcreci. Bu iki d\u00f6nemi inceleyen bu makale, Brian Massumi\u2019nin \u201c\u00f6ng\u00f6r\u00fclen korku\u201d (anticipatory fear<\/i>) kavram\u0131n\u0131 kullanarak bu kavram\u0131n modern ulus-devletin hegemonik karakterine z\u0131t her t\u00fcr \u00f6nemli meydan okumay\u0131 \u2014 bizim \u00f6rne\u011fimizde \u0130slam\u2019\u0131 \u2014 bast\u0131rarak bir kriminalizasyon mekanizmas\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterecektir. <\/span>8<\/sup><\/a><\/span>Bu iki d\u00f6nem, hilafeti hat\u0131rlaman\u0131n, hayal etmenin ya da yeniden form\u00fcle etmenin su\u00e7 te\u015fkil etti\u011fi ortak siyasi ve sosyal ortamlard\u0131r. Ayr\u0131ca, her iki d\u00f6nemde de hilafetin de\u011fi\u015fmez, tekd\u00fcze bir yap\u0131 olarak tasvir edilmesi \u015feklindeki \u00f6rt\u00fck oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, bu kavram\u0131 esir alm\u0131\u015f ve kendisini gelece\u011fe aktarma imk\u00e2n\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>9<\/sup><\/a><\/span>Bu iki d\u00f6nem aras\u0131ndaki ortakl\u0131ktan hareketle, bu makale ayr\u0131ca \u015fu soruyu da sormaktad\u0131r: Mevcut k\u00fcresel ortamda bu \u00fcmmet\u00e7i haf\u0131zay\u0131 hat\u0131rlamak ve anlatmak, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda mek\u00e2nsal, sosyal, siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel a\u011flar\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan neden hayati \u00f6nemdedir? Bu mesele, \u00fcmmetin gelecekteki toplumsal ve siyasi yap\u0131lanmalar\u0131n\u0131 \u015fekillendirmek i\u00e7in temel bir sorunsal olarak ele al\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu makalenin temel analizine ge\u00e7meden \u00f6nce, ulus-devlet modelinin M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda neden ahlaki bir \u00e7\u0131kmaz yaratt\u0131\u011f\u0131na k\u0131saca bakmak gerekir. Bu, hilafetin ve M\u00fcsl\u00fcman hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn son y\u00fczy\u0131lda neden amans\u0131z bir kriminalizasyona maruz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in de \u00f6nemli bir zemin sunacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00c7\u0131kmaz<\/h3>\n

Ren\u00e9 Gu\u00e9non, Modern D\u00fcnyan\u0131n Krizi<\/i> (The Crisis of the Modern World) adl\u0131 eserinde, \u201cBat\u0131l\u0131lar insanl\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131zca tek bir t\u00fcr\u00fc oldu\u011funu ve farkl\u0131 geli\u015fim a\u015famalar\u0131ndaki tek bir \u2018medeniyet\u2019 bulundu\u011funu hayal etmeye devam ettikleri s\u00fcrece, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131n olu\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.\u201d der.<\/span>10<\/sup><\/a><\/span>Bu ifade, s\u00f6z konusu krizi m\u00fckemmel bir \u015fekilde \u00f6zetler. [Modern]\u00a0 ulus-devlet ve onun uzant\u0131s\u0131 olan g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki h\u00e2liyle modernite projesi, k\u00fcreselle\u015ftirilmi\u015f bir Avrupa tecr\u00fcbesinin ifadesidir. Devletin k\u00f6kenlerine dair birden \u00e7ok teori olsa da zorlay\u0131c\u0131 teoriler daha inand\u0131r\u0131c\u0131 bulunmu\u015ftur.<\/span>11<\/sup><\/a><\/span>Bu nedenle Max Weber\u2019in modern devleti \u201cbelirli bir toprak par\u00e7as\u0131 \u00fczerinde fiziksel g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m\u0131n\u0131n me\u015fru tekeline (ba\u015far\u0131yla) sahip \u00e7\u0131kan insan toplulu\u011fu\u201d olarak tan\u0131mlayan \u00fcnl\u00fc yorumu, akademik ve pop\u00fcler s\u00f6ylemde geni\u015f kabul g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/span>12<\/sup><\/a><\/span>Devletlerin toprak \u00fczerindeki egemenli\u011fi ilk kez, kanl\u0131 Otuz Y\u0131l Sava\u015flar\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan ve sonras\u0131nda da Vestfalya Antla\u015fmas\u0131\u2019yla 17. y\u00fczy\u0131lda resmen tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.. Pek \u00e7ok siyaset teorisyenine g\u00f6re bu tarihi olay, ulus-devletin do\u011fu\u015funu temsil eder.<\/span>13<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Charles Tilly, War Making and State Making as Organized Crime (Organize Su\u00e7 Olarak Sava\u015f \u00c7\u0131karma ve Devlet Kurma)<\/i> adl\u0131 makalesinde bu zorlay\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7 kavram\u0131n\u0131 irdeler. Belirli bir toprak par\u00e7as\u0131 \u00fczerinde hem i\u00e7 hem d\u0131\u015f d\u00fc\u015fmanlar\u0131 \u015fiddet kullanarak bertaraf etme i\u015flemi ve bu topraklar\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131n zorla s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesinin \u201cAvrupa’n\u0131n her b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgesinde kendine \u00f6zg\u00fc bir devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n geli\u015fti\u011fi\u201d sosyoekonomik a\u011flar\u0131n olu\u015fumuna yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.<\/span>14<\/sup><\/a><\/span>Ayr\u0131ca toplumun belirli kesimlerinden gelen direni\u015f tehdidinin artmas\u0131, iktidar sahiplerinin \u201chak g\u00fcvenceleri, temsili kurumlar ve temyiz mahkemeleri\u201d gibi tavizler vermesine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>15<\/sup><\/a><\/span>B\u00f6ylece Avrupa’n\u0131n tarihsel s\u00fcrecine \u00f6zg\u00fc bir seyir izleyen devlet in\u015fa projesi, geni\u015f \u00e7apl\u0131 sava\u015flar ve \u00e7at\u0131\u015fmalar yoluyla s\u00fcrekli d\u00f6n\u00fc\u015ferek Avrupa devlet sistemlerinin olu\u015fumuna ve \u00f6rg\u00fctlenmesine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. <\/span>16<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Gelecek \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca ulus-devletin felsefi ilke ve pratikleri Avrupa\u2019da ve d\u00fcnya genelinde k\u00f6k salm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ulus-devlet modeli, k\u00f6klerini hususen Avrupa tarihinden alan politik bir olu\u015fumdur. Oysa Avrupa\u2019n\u0131n aksine \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ulus-devletlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 do\u011fal bir s\u00fcrecin \u00fcr\u00fcn\u00fc olmaktan uzakt\u0131r. Nader Hashemi\u2019nin vurgulad\u0131\u011f\u0131 \u00fczere Avrupa\u2019y\u0131 y\u0131k\u0131p ge\u00e7en Din Sava\u015flar\u0131<\/i>, o d\u00f6nemde dine kar\u015f\u0131 entelekt\u00fcel ve ahlaki bir hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ate\u015flemi\u015f, bu da John Locke gibi Ayd\u0131nlanma d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerini dine dair yeni teoriler \u00fcretmeye itmi\u015ftir. Dini \u00e7o\u011fulculuk meselesi,\u00a0 Avrupa toplumunun dokusunu par\u00e7alama tehdidi ta\u015f\u0131yan kriz noktas\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/span>17<\/sup><\/a><\/span>Hashemi’nin isabetle belirtti\u011fi gibi, Avrupa toplumunun dinle kurdu\u011fu ili\u015fkinin niteli\u011fi, dini ho\u015fg\u00f6r\u00fc konusundaki tarihsel tecr\u00fcbesi \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir etkiye sahiptir. Avrupa \u00f6rne\u011finde ise bu durum, dini ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fck \u015feklinde tezah\u00fcr etmi\u015ftir. Yakla\u015fan bu b\u00fcy\u00fck krizden, sava\u015flarla y\u0131pranm\u0131\u015f bir toplum i\u00e7in umut vadeden bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak Bat\u0131 sek\u00fclerizminin k\u00f6kenleri do\u011fmu\u015ftur.<\/span>18<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131l\u0131k M\u00fcsl\u00fcman toplumlar, dini \u00e7o\u011fulculuk konusunda olduk\u00e7a ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc bir tarihe sahiptir ve bu y\u00fczden erken modern Avrupa siyasi tarihini \u015fekillendiren sava\u015flar ve entelekt\u00fcel \u00e7eki\u015fmeler i\u00e7ine s\u00fcr\u00fcklenmemi\u015ftir.<\/span>19<\/sup><\/a><\/span>Nitekim Hashemi\u2019nin savundu\u011fu \u00fczere, toplum i\u00e7indeki din\u00ee dinamik yaln\u0131zca tart\u0131\u015fmas\u0131z bir konumda olmakla kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda toplumsal uyumu ve istikrar\u0131 in\u015fa eden; iktidar\u0131n suistimalini \u00f6nleyen bir denetim mekanizmas\u0131n\u0131n da temel unsurlar\u0131ndan birini olu\u015fturuyordu..<\/span>20<\/sup><\/a><\/span>\u00a0 Sonu\u00e7 olarak, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyada sek\u00fclerizm meselesi olduk\u00e7a tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu haline gelmi\u015f ve s\u00f6zde evrenselli\u011fini destekleyecek sa\u011flam bir zeminden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yoksun kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum Josep Kaminski\u2019nin Islam, Liberalism, and Ontology: A Critical Re-evaluation<\/i> eserinde gayet g\u00fczel ifade edilmi\u015ftir:<\/p>\n

Aksine, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n tecr\u00fcbesine g\u00f6re sek\u00fclerizm, \u00f6nce s\u00f6m\u00fcrgeci ve emperyal g\u00fc\u00e7ler sonra da s\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 g\u00fcc\u00fc ele ge\u00e7iren yerel elitler taraf\u0131ndan d\u0131\u015far\u0131dan dayat\u0131lan yabanc\u0131 bir ideoloji olarak alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda sek\u00fclerizm, pratikte de bir\u00e7ok kimsenin zihninde ilerleme ve \u00f6zg\u00fcrle\u015fme ile hi\u00e7 ili\u015fkilendirilmemi\u015ftir.<\/span>21<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131lda Avrupa s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi yoluyla modern \u00f6ncesi \u0130slami y\u00f6netim bi\u00e7imleri \u201cyap\u0131sal olarak ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u201d ve \u201cmodern devlet taraf\u0131ndan sivil hukuk i\u00e7in malzeme sa\u011flamaya indirgendi.\u201d<\/span>22<\/sup><\/a><\/span>S\u00f6m\u00fcrgecilik projesinin esas amac\u0131 yaln\u0131zca topraklar\u0131n ve halklar\u0131n maddi s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden ibaret de\u011fildi; ayn\u0131 zamanda toplumun siyasal, hukuki ve k\u00fclt\u00fcrel dokusunun sistemli bir bi\u00e7imde yeniden tasarlanmas\u0131n\u0131 da hedefliyordu. S\u00f6m\u00fcrgecilerin izinden giden s\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 milliyet\u00e7i otokratlar ise, \u015feriat ve \u0130slam\u2019a ba\u011fl\u0131l\u0131k ifadeleri kullanmalar\u0131na ra\u011fmen s\u00f6m\u00fcrgecilik projesini seleflerinden \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde devam ettirmi\u015flerdir.<\/span>23<\/sup><\/a><\/span>\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ulus-devleti temelde uyumsuz k\u0131lan \u015fey politik ve ahlaki oldu\u011fu kadar ontolojik de bir meseledir. Ulus-devletin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullar, k\u00f6kenlerinden ve temel \u00f6zelliklerinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Ulus-devlet, siyasi ve ideolojik olarak egemen oldu\u011fu belirli bir tarihsel ethos <\/i>ta\u015f\u0131r ve bu, ona kendi topraklar\u0131 \u00fczerinde mutlak otorite tan\u0131r.<\/span>24<\/sup><\/a><\/span>Bu ba\u011flamda Carl Schmitt\u2019in yorumu belki de en iyi bilinenidir:<\/p>\n

\u201cModern devlet teorisinin t\u00fcm \u00f6nemli kavramlar\u0131, sek\u00fclerle\u015fmi\u015f teolojik kavramlard\u0131r. Bu durum yaln\u0131zca bu kavramlar\u0131n tarihsel geli\u015fim s\u00fcre\u00e7lerinden kaynaklanmaz. Tarihsel s\u00fcre\u00e7te, \u00f6rne\u011fin her \u015feye kadir Tanr\u0131 kavram\u0131, her \u015feye kadir yasa koyucu kavram\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek teolojiden devlet teorisine aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak mesele sadece tarihsel aktar\u0131m de\u011fildir; bu kavramlar ayn\u0131 zamanda sistematik yap\u0131lar\u0131 itibar\u0131yla da teolojik k\u00f6kenlerini yans\u0131tmaktad\u0131r.\u201d<\/span>25<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n

\u0130slami y\u00f6netim sisteminin ontolojik temelleri \u201cmevcut modern devletinkinden tamamen farkl\u0131 ahlaki, hukuksal, siyasi, sosyal ve metafizik temellere\u201d dayan\u0131r.<\/span>26<\/sup><\/a><\/span>Bu nedenle, ulus-devlet modelini t\u00fcm di\u011fer siyasi olu\u015fumlar\u0131n yarg\u0131land\u0131\u011f\u0131 bir standart olarak sunmak, \u00f6zellikle tarihsel hilafet kurumunun ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ona dair yeniden tahayy\u00fcllerin analizinde son derece yan\u0131lt\u0131c\u0131d\u0131r.\u00a0 Ayr\u0131ca, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyada herkesin boyun e\u011fmesi gereken \u00fcst\u00fcn bir egemen otorite kavram\u0131 mevcut de\u011fildi. Ayn\u0131 \u015fekilde, bireyler de kendilerini bu anlamda egemen varl\u0131klar olarak g\u00f6rm\u00fcyorlard\u0131. <\/span>27<\/sup><\/a><\/span>Her ne kadar bu konu bu makalenin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda olsa da, \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yeterlidir: Ulus-devlet modeli ile \u0130slam\u00ee siyasi yakla\u015f\u0131m aras\u0131nda egemenlik, otorite ve y\u00f6netim tasavvurlar\u0131nda var olan b\u00f6ylesine a\u00e7\u0131k yap\u0131sal farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6z ard\u0131 edilemez.<\/p>\n

Osmanl\u0131 y\u00f6netiminin ilgas\u0131ndan bu yana hilafet sisteminin yeniden tesis edilmesi meselesi ele al\u0131nm\u0131\u015f olsa da, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n hegemonik bir k\u00fcresel sistem i\u00e7inde birlik, siyasi me\u015fruiyet ve \u00f6z y\u00f6netim m\u00fccadelesi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar devam etmektedir. Olduk\u00e7a tart\u0131\u015fmal\u0131 ancak derinlemesine yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan bir kavram olan hilafetin, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131ndaki siyasi potansiyeli ise \u00e7o\u011fu zaman, I\u015e\u0130D taraf\u0131ndan terimin deh\u015fet verici ve sahte bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131yla g\u00f6lgelenmektedir. Bu nedenle hilafet teriminin kullan\u0131m\u0131 baz\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanlarda g\u00fc\u00e7l\u00fc duygusal tepkilere yol a\u00e7arken k\u00fcresel siyasi tahayy\u00fclde de Orta\u00e7a\u011f barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 akla getirmektedir. Hilafet fikrinin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu durum, s\u00f6zde eski bir siyasi yap\u0131n\u0131n neden h\u00e2l\u00e2 M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bilin\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ele\u015ftirel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla incelemeyi gerektirmektedir. Bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde, hilafet kavram\u0131n\u0131 ve onun \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki ontolojik \u00f6nemini ele alaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

 <\/p>\n

Hilafet<\/h3>\n

Arap\u00e7ada halifelik, insanl\u0131\u011f\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f s\u00fcreciyle irtibatland\u0131r\u0131lan bir terimdir. Kur’an’da ifade edildi\u011fi \u00fczere Allah, Hz. Adem\u2019i (a.s.) yaratt\u0131\u011f\u0131nda ona ve soyundan geleceklere yery\u00fcz\u00fcnde Allah\u2019\u0131n halifeleri olma vazifesini y\u00fcklemi\u015ftir.<\/span>28<\/sup><\/a><\/span>Daha dar bir siyasi ba\u011flamda ise hilafet terimi, t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n en y\u00fcksek d\u00fczeydeki liderli\u011fini ifade etmektedir.<\/span>29<\/sup><\/a><\/span>Ancak y\u00fczy\u0131llar boyunca hilafet kavram\u0131, M\u00fcsl\u00fcman y\u00f6neticilerin yaln\u0131zca siyasi liderlik i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda teolojik me\u015fruiyet i\u00e7in de rekabet etmeleriyle birlikte kapsaml\u0131 bi\u00e7imde teorile\u015ftirilmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k halife, hem Resulullah (s.a.v.) hem de Hulefa-i Ra\u015fidun’un (r.a.) hat\u0131ras\u0131na manevi ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 temsil etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ikinci nokta, M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in halifeli\u011fin ontolojik de\u011feri a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir. Recalling the Caliphate<\/i> (Hilafeti Geri \u00c7a\u011f\u0131rmak) adl\u0131 eserinde Salman Sayyid, \u0130slam’\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlara d\u00fcnyada bir isim kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve onlar\u0131 tarih sahnesine ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. \u0130sim verme eylemi, varl\u0131\u011fa gelme eylemiyle e\u015f zamanl\u0131 oldu\u011fundan,, \u0130slam, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 tarihe sokan \u015feydir.<\/span>30<\/sup><\/a><\/span>Dolay\u0131s\u0131yla, e\u011fer hilafetin ontolojik ve epistemolojik temelleri \u0130slam’dan kaynaklan\u0131yorsa, hilafetin ontolojik anlam\u0131 M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/p>\n

Halifeli\u011fin Resulullah (s.a.v.)’e olan manevi ba\u011f\u0131n\u0131 irdeleyen Sayyid, A Fundamental Fear<\/i> (Temel Bir Korku) adl\u0131 eserinde Peygamber (s.a.v.)’in \u00fcmmet i\u00e7in birle\u015ftirici bir merkez ve \u0130slam\u2019\u0131n ana simgesi (signifier<\/i>) olarak i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. Onun vefat\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ise \u0130slam, birlik fikrinin merkezi haline gelmi\u015ftir ve Peygamber’in (s.a.v.) halefleri olan halifeler, \u0130slam’\u0131n ana simgesi ve siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finin merkezi temsilcileri olmu\u015flard\u0131r.<\/span>31<\/sup><\/a><\/span>Bu, hilafetin tarihsel olarak ne oldu\u011funu romantize eden bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir. Aksine halifelik, d\u00f6nemin siyasi iklimine t\u00e2bi bir kurumdu.\u00a0 S\u0131n\u0131rlar\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fi ve muhalif g\u00fc\u00e7lerin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde, kimi zaman siyasi otoritesi \u00e7ok azd\u0131 ya da hi\u00e7 yoktu. Ancak buna ra\u011fmen, hilafetin sembolik h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresince onun ilgas\u0131na ya da terkine y\u00f6nelik herhangi bir \u00e7a\u011fr\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f olmas\u0131 son derece anlaml\u0131d\u0131r. Bu sebeple \u0130slam tarihinde halifeli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ard\u0131ndan gelen hilafet sonras\u0131 d\u00f6nem bug\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in tarihsel bir anlam ta\u015f\u0131man\u0131n \u00f6tesinde g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek ontolojik bir anlam da ifade eder.<\/p>\n

Mona Hassan, Longing for the Lost Caliphate<\/i> (Kay\u0131p Hilafete \u00d6zlem) adl\u0131 kitab\u0131nda, hilafetin anlat\u0131sal ve simgesel y\u00f6nlerinin zaman ve mek\u00e2n boyunca M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kolektif haf\u0131zas\u0131na nas\u0131l dokundu\u011funu ortaya koyar:<\/p>\n

M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ortak haf\u0131zas\u0131n\u0131n bir arac\u0131 veya ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan halifelik, d\u00fcnyevi olan (toplumun d\u00fcnyevi tarih anlat\u0131s\u0131) ile nebev\u00ee olan\u0131 (toplumun s\u00f6ylemleri ve somutla\u015fm\u0131\u015f uygulamalar\u0131ndan t\u00fcretilen dini emirleri) birle\u015ftirmi\u015ftir. D\u00fcnyevi ya da sek\u00fcler olan ile kutsal ya da metafizik olan, \u00f6zellikle g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde birle\u015ferek halifeli\u011fe, geni\u015f topraklar\u0131 ve hatta y\u00fczy\u0131llar\u0131 a\u015fan derin k\u00fclt\u00fcrel bir yank\u0131 katm\u0131\u015ft\u0131r\u2026 Halife ve onun hanedan\u0131n\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, \u0130slam toplumunun, Hz. Muhammed ile ve onlar\u0131n ortak tarihiyle olan ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n en \u00f6nemli ve sembolik ba\u011flardan birini koparm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>32<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda bu alternatif siyasi olu\u015fum meselesi, sadece M\u00fcsl\u00fcman birli\u011fi ve eylem g\u00fcc\u00fc meselesi de\u011fildir. Aksine \u00fcmmet haf\u0131zas\u0131na dayal\u0131 bir siyasal olu\u015fum fikrinin bizzat kendisi, zaman\u0131, mek\u00e2n\u0131 ve ulus\u00e7u s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan bir varolu\u015f bi\u00e7iminin bu d\u00fcnyadaki derin bir ifadesidir. Bu \u00fcmmet-varolu\u015funun ifadesi, hilafet fig\u00fcr\u00fcnde cisimle\u015fir ve pek \u00e7ok M\u00fcsl\u00fcman\u0131n hilafet fikrine y\u00f6nelik \u00f6zleminin nedenini anlamada kilit bir rol oynar. Ovamir Anjum’un yerinde ifadesiyle, halifelik her zaman \u201ct\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n mek\u00e2nsal s\u00fcreklili\u011fini (ya da birli\u011fini)\u201d dolay\u0131s\u0131yla da \u00fcmmetin haf\u0131zas\u0131n\u0131 temsil etmi\u015ftir.<\/span>33<\/sup><\/a><\/span>M\u00fcsl\u00fcmanlar bu s\u00fcreklilik sayesinde M\u00fcsl\u00fcman siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011finin merkezi olarak halifelik hat\u0131ras\u0131na kendilerini\u00a0 ba\u011flam\u0131\u015f ve ba\u011flamaya da devam etmektedir. \u00dcmmet\u00e7i haf\u0131zan\u0131n bu ifadesi, ulus\u00f6tesi y\u00f6nelimi dolay\u0131s\u0131yla, mevcut d\u00fcnya d\u00fczeninin hegemonik yap\u0131s\u0131na ciddi bir meydan okuma te\u015fkil etmektedir; zira modern ulus-devletin milliyet\u00e7ilikle s\u0131n\u0131rl\u0131 ve kendini ilahla\u015ft\u0131ran do\u011fas\u0131na do\u011frudan kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan az say\u0131daki ontolojik \u00e7er\u00e7eveden biri olarak\u00a0 var olur. \u0130\u015fte tam da bu \u00e7at\u0131\u015fma noktas\u0131, halifelik ve bu haf\u0131zay\u0131 hat\u0131rlama eyleminin su\u00e7 haline getirilmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

H\u00e2kim d\u00fcnya d\u00fczeni, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyada alternatif bir siyasi modernitenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 engellemeye \u00e7al\u0131\u015fmakla yetinmez. Esas\u0131nda modern ulus-devletler, bu potansiyelin korkusundan kaynaklanan bir g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m\u0131na kalk\u0131\u015f\u0131rlar. Bu tehdidin ger\u00e7ekle\u015fip ger\u00e7ekle\u015fmemesi bu noktada \u00f6nemli de\u011fildir. Tehdit olarak alg\u0131lanan \u015feyin belirsiz bir potansiyel durumunda olmas\u0131, buna kar\u015f\u0131 koymak i\u00e7in yeterli bir sebeptir. Brian Massumi’nin Ontopower: Wars, Powers, and the State of Perception<\/i> (Ontog\u00fc\u00e7: Sava\u015flar, G\u00fc\u00e7ler ve Alg\u0131 Durumu) adl\u0131 kitab\u0131nda tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey tam da budur. Massumi\u2019ye g\u00f6re \u201cg\u00fcc\u00fcn i\u015fleyen mant\u0131\u011f\u0131\u201d olarak \u00f6nleyici hamle(pre-emption<\/i>) zaman\u0131m\u0131z\u0131n belirgin siyasi mant\u0131\u011f\u0131 haline gelmi\u015ftir. Bu mant\u0131\u011f\u0131 bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc yapan \u015fey ise \u201cbir ontolojiyi epistemolojiyle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7irerek, herhangi bir mevcut olu\u015fumun etkisi alt\u0131nda olmaks\u0131z\u0131n, kendi kendini s\u00fcr\u00fckleyen bir e\u011filim\u201d olu\u015fudur.<\/span>34<\/sup><\/a><\/span>Di\u011fer bir ifadeyle, bir zamanlar belli bir bilgi ile (epistemoloji) tan\u0131mlanan bir tehdit, art\u0131k \u00f6ng\u00f6r\u00fclen korku (bir ontoloji) ile tan\u0131mlanan ve y\u00f6nlendirilen bir h\u00e2le d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Massumi \u201ckorku, siyasi ko\u015fullanma i\u00e7in her zaman iyi bir gerek\u00e7e olmu\u015ftur\u201d der <\/span>35<\/sup><\/a><\/span>; zira korku, devletlere, herhangi bir somut ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n ihtiyaten g\u00fc\u00e7 kullanma imk\u00e2n\u0131 tan\u0131r.<\/p>\n

\u0130htiyatl\u0131 g\u00fc\u00e7 kullan\u0131m\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn i\u015fleyen mant\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 noktas\u0131nda Massumi\u2019ye kat\u0131lmakla beraber, bu mant\u0131\u011f\u0131n unsurlar\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda tam olarak s\u00f6m\u00fcrge sonras\u0131 d\u00f6nemden itibaren var oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorum. Bu makalenin temel tezinin savundu\u011fu \u00fczere, bir sonraki b\u00f6l\u00fcm, hilafetin ilgas\u0131 ve ard\u0131ndan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funa giden s\u00fcrecin bir par\u00e7as\u0131 olarak, 1920’lerden itibaren \u00fcmmet\u00e7i hilafet haf\u0131zas\u0131n\u0131 hat\u0131rlama eyleminin \u00f6ng\u00f6r\u00fcsel korku korku (anticipatory fear) mekanizmas\u0131yla nas\u0131l su\u00e7 haline getirildi\u011fini ele alacakt\u0131r.. Ayr\u0131ca, zamanla, bu g\u00fc\u00e7 mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n nas\u0131l, 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nem boyunca, ter\u00f6rizmle m\u00fccadele planlar\u0131 kisvesi alt\u0131nda, M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fini g\u00fcvenlik alt\u0131na almak i\u00e7in karma\u015f\u0131k ve \u015f\u00fcpheli bir sistemin olu\u015fumuna yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Bu 1924 ile 2001 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6nemde meydana gelen hadiselerin, M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finin su\u00e7 unsuru haline getirilmesinde \u00f6nemli bir rol oynamad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Ancak, bu makalenin kapsam\u0131 gere\u011fi, bu ara d\u00f6nemin \u00fczerinde durulmayacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

1924\u2019ten 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6neme: Halifeli\u011fin Su\u00e7 Say\u0131lmas\u0131<\/h3>\n

Halifeli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na ve Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131na giden y\u0131llar, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yol ayr\u0131m\u0131na geldi\u011fi bir d\u00f6nemdir. Modernite ve Ayd\u0131nlanma’n\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki zaferi, Avrupa s\u00f6m\u00fcrgecilik hakimiyetinin geni\u015flemesiyle bir araya gelince, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu b\u00f6lgelerin sek\u00fclerle\u015fmi\u015f elitleri aras\u0131nda \u0130slam’\u0131n merkezili\u011fini devlet ve toplumdan \u00e7\u0131karan bir gelecek hayali uyand\u0131rd\u0131. Bu durum bilhassa yenilgiye u\u011fram\u0131\u015f Osmanl\u0131 halifeli\u011finin k\u00fcllerinden do\u011fan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti i\u00e7in ge\u00e7erliydi. T\u00fcrk laikli\u011finin Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131, Osmanl\u0131 toplumunun her alan\u0131na sinmi\u015f olan \u00fcmmet haf\u0131zas\u0131n\u0131 kaybetmek pahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fti. Siyasi tehdit, f\u0131rsat\u00e7\u0131l\u0131k ve muhalefetin bast\u0131r\u0131lmas\u0131 yoluyla Mustafa Kemal, siyasi kariyerinin son y\u0131llar\u0131nda, bu haf\u0131zay\u0131 su\u00e7 haline getirmenin ve \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 korkuyu bir silah haline getirmenin, ulus in\u015fa projesinde ba\u015far\u0131l\u0131 olmak i\u00e7in gerekli oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur..<\/p>\n

Mustafa Kemal, milli m\u00fccadele hareketinin lideri olarak Avrupal\u0131 s\u00f6m\u00fcrgeci g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ba\u015far\u0131n\u0131n ard\u0131ndan eski Osmanl\u0131 y\u00f6netimine olan nefretini gizlemedi. Pozitivizm ve solidarizm (dayan\u0131\u015fmac\u0131l\u0131k) gibi Ayd\u0131nlanma fikirlerini merkeze alarak \u0130slam’\u0131 kamusal hayattan silecek bir laikle\u015fme projesini ba\u015flatt\u0131.<\/span>36<\/sup><\/a><\/span>Alt\u0131 as\u0131r boyunca Allah ad\u0131na y\u00f6netilen bir toplumda \u0130slam’\u0131n sahip oldu\u011fu g\u00fcc\u00fcn fark\u0131nda olan Mustafa Kemal, bu \u00fcmmet haf\u0131zas\u0131n\u0131n su\u00e7a d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinin laiklik projesine kar\u015f\u0131 olu\u015fturabilece\u011fi isyan ve muhalefeti hesap ederek hareket etti. Bunun anlam\u0131, laik elitler taraf\u0131ndan devlet in\u015fa etme projesinin \u00f6nceli\u011fi kabul edilen ulusal bir dilde, milliyet\u00e7i bir \u0130slam’\u0131n yarat\u0131lmas\u0131yd\u0131.<\/span>37<\/sup><\/a><\/span>Di\u011fer bir ifadeyle, dini pratikleri kutsayan ve kimin iyi, kimin k\u00f6t\u00fc bir M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu belirleyen, art\u0131k Tanr\u0131 de\u011fil devletti.<\/p>\n

\u0130slam’\u0131n hat\u0131ras\u0131n\u0131 kamusal hayattan silmek amac\u0131yla Osmanl\u0131 toplumuna dayat\u0131lan reformlar aras\u0131nda Mustafa Kemal’in ilk odakland\u0131\u011f\u0131 kurum, halifelikti. 30 Ekim 1922\u2019de Millet Meclisi’nin ba\u015fkan\u0131 olarak Mustafa Kemal ve milletvekilleri Osmanl\u0131 Hanedan\u0131’n\u0131n tahttan indirilmesi i\u00e7in ilk taslak tekliflerini sundular. Saltanat\u0131n hilafetten ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bu \u00f6neri, halifenin dini ve siyasi otoritesini zay\u0131flatman\u0131n ilk ad\u0131m\u0131yd\u0131. T\u00fcm muhalefeti susturma \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen bu teklif Kemalistlerle, saltanat\u0131n hilafetten ayr\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunan \u015feriat komitesi aras\u0131nda ate\u015fli tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7t\u0131. Devletin in\u015fa gayretlerini hakl\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in ba\u015fta dini s\u00f6ylemleri kullanma \u00e7abas\u0131na ra\u011fmen, Mustafa Kemal k\u0131sa s\u00fcrede siyasi gelenekleri b\u0131rak\u0131p daha d\u00fc\u015fmanca bir tutuma girdi. K\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131kt\u0131, sanki bir k\u0131l\u0131\u00e7 ta\u015f\u0131yormu\u015f gibi elini sallad\u0131 ve me\u015fhur alim Hoca Mustafa Efendi\u2019nin boynuna i\u015faret ederek \u015f\u00f6yle dedi:<\/p>\n

“H\u00e2kimiyet, saltanat, kuvvetle, kudretle ve zorla al\u0131n\u0131r.\u2026 Bu bir emrivakidir.. Burada ictima edenler, Meclis ve herkes meseleyi tabii g\u00f6r\u00fcrse, fikrimce muvaf\u0131k olur. Aksi takdirde, yine hakikat usul\u00fc dairesinde ifade olunacakt\u0131r. Fakat ihtimal baz\u0131 kafalar kesilecektir.”<\/span>38<\/sup><\/a><\/span><\/span><\/p>\n

Bu me\u015fhur s\u00f6zler, hilafetin Osmanl\u0131 toplumu ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n gelece\u011findeki hakl\u0131 yerinin \u00f6nemini savunan herkese kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen sindirme politikas\u0131n\u0131n sadece bir \u00f6rne\u011fi idi. Saltanat\u0131n hilafetten ayr\u0131lmas\u0131, Mustafa Kemal\u2019in g\u00fcc\u00fc konsolide etmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 son derece oport\u00fcnist bir hamleydi. \u00d6l\u00fcm tehditlerinin yan\u0131 s\u0131ra \u201csorunlu\u201d g\u00f6r\u00fclen ulemay\u0131 Millet Meclisi\u2019nden tasfiye etme de bu yolda kullan\u0131lan yayg\u0131n stratejilerden biriydi.<\/p>\n

Bask\u0131 ve sindirme stratejisine devam eden Mustafa Kemal, resmi \u0130slami kurumlar\u0131n derhal feshedilmesini ve halifelik makam\u0131n\u0131n otoritesini zay\u0131flatmak i\u00e7in devlet kaynaklar\u0131n\u0131n kesilmesini emretti.<\/span>39<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Daha da \u00f6nemlisi, d\u00f6nemin halifesi Sultan II. Abd\u00fclmecid\u2019in (h. 1922-1924) kendisini Halife-i Resulullah olarak adland\u0131rmas\u0131n\u0131 yasaklad\u0131<\/span>40<\/sup><\/a><\/span> ve Cuma hutbelerinde halifeye yap\u0131lan dualar\u0131 \u201cmillete ve cumhuriyete\u201d dua edilmesi ile de\u011fi\u015ftirdi.<\/span>41<\/sup><\/a><\/span>Hilafet kurumuna kar\u015f\u0131 bu derin d\u00fc\u015fmanl\u0131k, M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fini Peygamber (sav)\u2019in hat\u0131ras\u0131na ba\u011flayan \u00fcmmet haf\u0131zas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a su\u00e7 haline getirilmesini \u00f6rneklemektedir. \u0130slam\u2019\u0131 devlet otoritesinin alt\u0131na alarak, \u0130slami kurumlar\u0131 feshederek ve nihayetinde 1924\u2019te hilafeti kald\u0131ran Mustafa Kemal, \u0130slam, M\u00fcsl\u00fcmanlar ve tarihleri aras\u0131ndaki manevi ve mek\u00e2nsal ba\u011f\u0131 koparmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Daha da \u00f6nemlisi, \u0130slam\u2019\u0131n M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi ve tahayy\u00fcl\u00fc \u00fczerindeki etkisi hilafet kurumuna odaklanm\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Cumhuriyetin laikle\u015fme projesine y\u00f6nelik bu tehdidi ortadan kald\u0131rmak isteyen Mustafa Kemal g\u00f6zlerini hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na dikmi\u015fti. Kanaatime g\u00f6re Kemalist rejim sadece mevcut bir tehdidi bertaraf etmek de\u011fil, ayn\u0131 zamanda gelecekteki bir potansiyeli de yok etmek i\u00e7in bir korku ontolojisi benimsemi\u015fti. B\u00f6ylelikle laik Cumhuriyet, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n kendi hikayesini gelece\u011fe aktarma potansiyeli ta\u015f\u0131yan ve dolay\u0131s\u0131yla laik rejimin ulus\u00e7uluk hedeflerini engelleyen bir hilafet korkusunun tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir devlet haline geldi. Bu nedenle, bu \u00f6ng\u00f6r\u00fclen korku, hilafeti hayal etme, hatta hat\u0131ras\u0131n\u0131 canl\u0131 tutma eylemini dahi su\u00e7 haline getiren bir mekanizmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Bu su\u00e7lama stratejisinin her zaman a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclmedi\u011fini belirtmekte fayda var. Halifenin otoritesini, me\u015fruiyetini ve g\u00fcvenilirli\u011fini k\u00f6k\u00fcnden sarsma \u00e7abalar\u0131 hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nce ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sultan Vahdettin\u2019in saltanat\u0131 d\u00f6neminde (1918-1922) Nurullah Ard\u0131\u00e7\u2019\u0131n belirtti\u011fi gibi, laik ayd\u0131nlar Osmanl\u0131 halifeli\u011finin “\u0130slam d\u0131\u015f\u0131” bir yap\u0131 oldu\u011funu iddia etmek i\u00e7in \u0130slami gerek\u00e7eleri kulland\u0131klar\u0131 bir \u201c\u00fcst-anlat\u0131 stratejisi\u201d (meta-discursive strategy) uygulad\u0131lar. Mustafa Kemal ve Millet Meclisi\u2019nin laik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri tarihsel hilafetin \u015f\u00fcpheli anlat\u0131lar\u0131 ve hadislerin yeniden yorumlanmas\u0131 yoluyla ba\u015ftaki halifeyi hem yolsuzluk ve despotlukla hem de \u201cger\u00e7ek\u201d halifelerin hat\u0131ras\u0131na kar\u015f\u0131 ihanet ile su\u00e7lamak i\u00e7in bu t\u00fcr felsefi arg\u00fcmanlara s\u0131k\u00e7a ba\u015fvurdular.<\/span>42<\/sup><\/a><\/span>Ard\u0131\u00e7\u2019\u0131n isabetli bir \u015fekilde kavramsalla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, sek\u00fcleristler, siyasi-dini arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 ve ideolojik konumlar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in s\u0131kl\u0131kla \u0130slami ve milliyet\u00e7i retori\u011fin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131na ba\u015fvurmu\u015flard\u0131r.<\/span>43<\/sup><\/a><\/span>Feyzi Bey’in anlatt\u0131\u011f\u0131 ilgin\u00e7 bir olay, sek\u00fcler elitlerin siyasi \u00e7\u0131kar i\u00e7in dini nas\u0131l ara\u00e7salla\u015ft\u0131rmaya haz\u0131r oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Laik elitler, \u0130slami y\u00f6netimin teolojik ve f\u0131kh\u00ee ilkelerine at\u0131fta bulunarak halifenin \u2018y\u00fcce bir imam\u2019 olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra m\u00fc\u00e7tehid yani \u0130slam hukukunda bir otorite de olmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131.<\/span>44<\/sup><\/a><\/span>Feyzi Bey’in aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Anadolu’daki dindar M\u00fcsl\u00fcmanlar, saltanat halifesinin art\u0131k bu nitelikleri ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131na ve bu nedenle onun ad\u0131na k\u0131l\u0131nan Cuma namazlar\u0131n\u0131n ge\u00e7ersiz oldu\u011funa ikna olmu\u015flard\u0131.<\/span>45<\/sup><\/a><\/span>O d\u00f6nemin sek\u00fclerist s\u00f6yleminin derinlemesine analizi, bu makalenin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalmaktad\u0131r. Ancak bu t\u00fcr anlat\u0131lar, \u0130slam\u2019\u0131n kendisinin nas\u0131l hem mevcut halifeyi me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in hem de daha \u00f6nemlisi, halifeli\u011fi \u00fcmmetin haf\u0131zas\u0131ndan koparmak i\u00e7in ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir.<\/p>\n

11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6neme ve K\u00fcresel Ter\u00f6rle M\u00fccadele\u2019ye h\u0131zl\u0131ca geldi\u011fimizde, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk y\u0131llar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen \u00f6nleyici mant\u0131\u011f\u0131n ve \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 korkunun ilkel kullan\u0131m\u0131n\u0131n, zamanla M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finin ve tahayy\u00fcl\u00fcn\u00fcn su\u00e7la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve g\u00fcvenlik alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde son derece sofistike bir sisteme evrildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131llarda M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi, devlet ve ter\u00f6rizmle m\u00fccadele \u00fczerine bir\u00e7ok eser yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Pek \u00e7ok akademisyenin hemfikir oldu\u011fu bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, M\u00fcsl\u00fcmanlar, \u0130slam\u2019\u0131n “normal siyasi prosed\u00fcrlerin d\u0131\u015f\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc ve acil \u00f6nlemler gerektiren bir varolu\u015fsal tehdit olarak in\u015fa edildi\u011fi” bir siyasi d\u00f6nemde yollar\u0131n\u0131 bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/span>46<\/sup><\/a><\/span>M\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funluklu \u00fclkelerden ger\u00e7ekle\u015fen kitlesel g\u00f6\u00e7 ve \u201cter\u00f6rizm\u201d gibi unsurlar, tespit edilmesi g\u00fc\u00e7 ve geleneksel sava\u015f cepheleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan bir d\u00fc\u015fman korkusunu olu\u015fturmak i\u00e7in yo\u011fun bir \u015fekilde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Massumi\u2019nin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi, devlete y\u00f6nelik tehdidin belirsiz ve potansiyel olmas\u0131 durumunda, \u201cbelirli olmayan bir tehditle m\u00fccadelenin en etkili yolu, onu aktif bir \u015fekilde \u00fcretmeye katk\u0131da bulunmakt\u0131r.<\/span>47<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131 k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte birbirine ba\u011flayan ortak noktalardan biri, dini d\u0131\u015favurumlar\u0131 bir tehdit olarak alg\u0131layan bir toplumda \u0130slam\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Avrupa \u00f6rne\u011fini ele al\u0131rsak, Fransa, \u0130spanya ve \u0130talya\u2019daki \u00f6nde gelen siyasi fig\u00fcrler ve entelekt\u00fceller, \u0130slam\u2019\u0131 Avrupa ya\u015fam tarz\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irip yok etmeyi ama\u00e7layan \u015fiddet yanl\u0131s\u0131 siyasi bir ideoloji olarak yans\u0131tmaktad\u0131rlar.<\/span>48<\/sup><\/a><\/span>Bu d\u00fc\u015fmanca tutum yaln\u0131zca kamu politikalar\u0131nda ve medyada belirgin olmakla kalmay\u0131p (ki bunlar, \u0130slam\u2019\u0131 canavar gibi g\u00f6stermede kilit rol oynam\u0131\u015ft\u0131r), ayn\u0131 zamanda kamusal ya\u015fam\u0131n her alan\u0131na da sirayet etmi\u015ftir. \u00d6yle ki, M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi ancak bir toplum tehdidi olarak tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece var olabilmekte ve kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde tan\u0131mlama yetisinden mahrum b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r. \u0130slamofobik s\u00f6ylemin kat\u0131ks\u0131z \u00f6rne\u011fi olarak kabul edilen Fransa\u2019da, 2020 y\u0131l\u0131nda kabul edilen Ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131kla M\u00fccadele Yasas\u0131, \u0130slam\u2019\u0131n kamusal alanda ifade edilmesini bast\u0131rmak i\u00e7in h\u00fck\u00fcmete geni\u015f yetkiler tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Yasan\u0131n kabul edilmesinin ard\u0131ndan ge\u00e7en ilk iki y\u0131l i\u00e7inde, “\u0130slamc\u0131lar” taraf\u0131ndan y\u00f6netildi\u011fi iddia edilen 1.030 kamu kurulu\u015fu (cami, okul, k\u00fclt\u00fcrel ve sportif kurulu\u015flar, ya da halka a\u00e7\u0131k mekanlar) denetim alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 2021 y\u0131l\u0131 itibar\u0131yla bu yasa kapsam\u0131nda en az 37 cami, 4 okul ve 210 halka a\u00e7\u0131k mekan kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span>49<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Tam olarak tan\u0131mlanamayan bu tehdit, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n siyasi birli\u011fi ve g\u00fcc\u00fc meselesi g\u00fcndeme geldi\u011finde, devlet g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in daha da kayg\u0131 verici bir h\u00e2l almaktad\u0131r. \u00dcmmetin dini ve siyasi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 temsil edecek alternatif bir siyasi varl\u0131k olmamas\u0131 nedeniyle, M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi ve siyasi eylem g\u00fcc\u00fc konusundaki tart\u0131\u015fmalar \u00e7o\u011funlukla sosyal ve toplumsal alanlarda varl\u0131k g\u00f6sterir. Kanaatime g\u00f6re, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n siyasi g\u00fcc\u00fc i\u00e7in alternatif bir modelin kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 da dahil olmak \u00fczere, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birli\u011fi ve eylem g\u00fcc\u00fc ile ilgili her t\u00fcr ifade, hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan bu yana kriminalize edilmenin hedefi h\u00e2line gelmi\u015ftir. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n hilafeti \u00fcmmetin bir haf\u0131za alan\u0131 olarak hat\u0131rlamalar\u0131 ve bu haf\u0131zay\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir M\u00fcsl\u00fcman siyaset arac\u0131 i\u00e7in bir gelecek hayal etmek amac\u0131yla kullanmalar\u0131, devletler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u0130slam ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k ifadelerini ulusal g\u00fcvenlik ad\u0131na varolu\u015fsal bir tehdit olarak g\u00f6rmeleri i\u00e7in yeterli bir gerek\u00e7e olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca, bu tehdidi aktif bir \u015fekilde \u00fcreten devlet, onu istedi\u011fi \u015fekilde tan\u0131mlama g\u00fcc\u00fcn\u00fc de elinde bulundurmaktad\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi ve eylem g\u00fcc\u00fc \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar,\u00a0 bu tan\u0131m\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kendi anlat\u0131lar\u0131n\u0131 kurma \u00f6zerkli\u011finden yoksun b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r. Bu nedenle, \u00fcmmetin haf\u0131zas\u0131 olan halifelik ve dolay\u0131s\u0131yla M\u00fcsl\u00fcman hayal g\u00fcc\u00fc d\u0131\u015far\u0131dan tan\u0131mlanmakta, s\u0131n\u0131rlanmakta ve hatta kriminalize edilmektedir. Bunun ac\u0131 bir \u00f6rne\u011fi, ABD\u2019nin \u00fcst d\u00fczey yetkililerinin Ter\u00f6rizmle Sava\u015f\u2019\u0131n erken d\u00f6nemlerinde s\u00fcrekli olarak \u201cEndonezya\u2019dan \u0130spanya\u2019ya kadar uzanan ve \u015eeriat hukuku ile y\u00f6netilen bir \u0130slami hilafet\u201dten bahsetmeleri ve hilafeti bilin\u00e7li bir \u015fekilde korkulmas\u0131 gereken bir \u015fey olarak sunmalar\u0131d\u0131r.<\/span>50<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

Yukar\u0131da tart\u0131\u015f\u0131lan her iki d\u00f6nem de bir korku ontolojisi ile tan\u0131mlan\u0131r. Hem T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk d\u00f6nemi hem de M\u00fcsl\u00fcman \u00f6znenin g\u00fcvenlik\u00e7i bir \u015fekilde ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nem, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendi kaderlerini ellerine ald\u0131klar\u0131 ve \u00f6zneliklerini yeniden kazand\u0131klar\u0131 bir gelecek ihtimalinden duyulan korku ile \u015fekillenir. Hilafeti \u00fcmmetin bir haf\u0131za alan\u0131 olarak vurgulamamdaki amac\u0131m, yaln\u0131zca bu d\u00f6nemlerde \u00fcmmetin haf\u0131zas\u0131n\u0131n ve M\u00fcsl\u00fcman \u00f6znelli\u011finin kriminalize edilmesini g\u00f6stermek de\u011fil, ayn\u0131 zamanda b\u00f6yle bir kriminalizasyonun, hilafet teriminin hat\u0131rlanmas\u0131, hayal edilmesi ve yeniden \u015fekillendirilmesi \u00fczerinde nas\u0131l bir yeniden yap\u0131land\u0131rma yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamakt\u0131r. Yani, hilafetin, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 \u00e7er\u00e7evelerin i\u00e7inde hapsolmu\u015f olabilece\u011fini ortaya koymakt\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, okuyucuya hilafeti hem tarihsel bi\u00e7imiyle hem de \u00e7a\u011fda\u015f kavramlarla kendi alg\u0131s\u0131na g\u00f6re incelemesini \u00f6neriyorum. Bunu yaparken, yaln\u0131zca tarihte hilafet fikrini \u015fekillendiren oryantalist s\u0131n\u0131rlarla kar\u015f\u0131la\u015fmakla kalmayacak, ayn\u0131 zamanda ana ak\u0131m politik hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, M\u00fcsl\u00fcman siyasi birli\u011fine koydu\u011fu potansiyel s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 da g\u00f6recektir.<\/p>\n

Yukar\u0131da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, hilafet hat\u0131ras\u0131n\u0131 kriminalize etme ve bast\u0131rma y\u00f6n\u00fcnde yo\u011fun \u00e7abalara ra\u011fmen, bu haf\u0131za, \u00fcmmetin zamana kar\u015f\u0131 direnme yetene\u011fini kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eunu savunuyorum ki, M\u00fcsl\u00fcman \u00f6znelli\u011fi ve eylem g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kriminalize edildi\u011fi sosyal alanlarda, \u00fcmmete ait haf\u0131zay\u0131 anmak ve anlatmak, hat\u0131rlamay\u0131 direni\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. Ayr\u0131ca, k\u00fcreselle\u015fmenin yerel \u00f6tesi (trans-lokalite) kavram\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 ve bunun sonucunda trans-lokal ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n geli\u015fmesi, ulus-devlete \u00f6nemli bir meydan okuma olu\u015fturmu\u015ftur.<\/span>51<\/sup><\/a><\/span> \u00dcmmete ait bu hat\u0131ran\u0131n ve bunun tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sosyal alanlar\u0131n yerelin \u00f6tesine ta\u015fmas\u0131, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda tarihten ders alan, fakat tarihe hapsolmayan bir y\u00f6netim modeli ihtimalini kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, hilafet kavram\u0131n\u0131n kriminalize edilmesi, hilafete dair M\u00fcsl\u00fcman hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, ne kadar\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendi deneyimleri ve tarihleriyle ne kadar\u0131n\u0131n ise onlar i\u00e7in in\u015fa edilen bilgiyle \u015fekillendi\u011fi sorusunu g\u00fcndeme getirmektedir. Bu nedenle, hilafet kavram\u0131n\u0131n oryantalize edilmi\u015f, de\u011fi\u015fmeyen bir orta\u00e7a\u011f siyasi olu\u015fumu olarak alg\u0131lan\u0131\u015f bi\u00e7iminin ciddi \u015fekilde yeniden de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fine inan\u0131yorum. Hilafet d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerindeki oryantalist etkiyi y\u0131kmaya y\u00f6nelik d\u0131\u015fsal \u00e7abalar yeterli de\u011fildir. Kendi i\u00e7imize d\u00f6nmemiz ve halifeli\u011fin, gelece\u011fe kendi hikayesini aktaramayan, bizzat bizim oryantalize etti\u011fimiz alg\u0131s\u0131n\u0131 da k\u0131rmam\u0131z gerekir.<\/p>\n

Ulus-devlet d\u0131\u015f\u0131 akt\u00f6rlerin giderek artan varl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcc\u00fcn yerel y\u00f6netim yap\u0131lar\u0131na yeniden da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131yla, oryantalist hayal g\u00fc\u00e7lerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir hilafet modelinin, ulus-\u00f6tesi, hatta belki post-ulusal bir varl\u0131k olarak yeniden \u015fekillendirilebilece\u011fi ko\u015fullar umut verici g\u00f6r\u00fcnmektedir. K\u00fcresel bir d\u00fcnya h\u00fck\u00fcmeti i\u00e7in kozmopolit g\u00f6r\u00fc\u015flere kar\u015f\u0131l\u0131k olarak, pop\u00fclizmin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda y\u00fckselmesi s\u00f6z konusu olsa da, ben bunun d\u00fcnyan\u0131n merkeziyet\u00e7ilikten uzakla\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyebilecek kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funa inanm\u0131yorum. Ulus-devletlerin artan ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok kutuplu bir d\u00fcnya d\u00fczeninin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve ulus \u00f6tesi (transnasyonal) ve \u00e7ok uluslu \u015firketlerin ulus-devlet ekonomileri \u00fczerinde y\u00fckseli\u015fi, ulus-devletin g\u00fc\u00e7 \u00fczerindeki mutlak denetimini giderek daha ge\u00e7ersiz k\u0131lmaktad\u0131r.<\/span>52<\/sup><\/a><\/span>Sonu\u00e7 olarak, hilafetin \u00fcmmetin bir haf\u0131za alan\u0131 olarak yeniden hayal edildi\u011fi bu sosyal alanlar, kolektif bir \u0130slami ahlak temeline dayanan mek\u00e2nsal, sosyal, politik ve k\u00fclt\u00fcrel a\u011flar\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesi i\u00e7in verimli bir zemin sunmaktad\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sonu\u00e7<\/h3>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnya d\u00fczeninde, egemen ulus-devletlerin imparatorluklar gibi i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir ortamda, ulus-devlet modelinin uzun vadeli s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fi, \u00f6zellikle de\u011fi\u015fen ko\u015fullara uyum sa\u011flama kapasitesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorgulanmaktad\u0131r. D\u00fcnya genelinde siyasi ve sivil toplumlarda ortaya \u00e7\u0131kan derin \u00e7atlaklar, geleneksel devlet y\u00f6netiminin kapsaml\u0131 bir \u015fekilde yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesini zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. Bu makale, kapsaml\u0131 olmasa da, halifeli\u011fin -hem bir haf\u0131za hem de M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda potansiyel bir siyasi yap\u0131 olarak- nas\u0131l kriminalize edildi\u011fini ve edilmeye devam etti\u011fini incelemektedir. Bu, iki \u00f6nemli d\u00f6nemin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir analizi \u00fczerinden a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r: birincisi, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131nda halifeli\u011fin kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem, ikincisi ise “radikal \u0130slam” ile m\u00fccadele bahanesiyle M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011finin yo\u011fun bir \u015fekilde g\u00fcvenlik\u00e7i bir yakla\u015f\u0131mla ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve ter\u00f6rle m\u00fccadele \u00f6nlemlerinin uyguland\u0131\u011f\u0131 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nemdir.<\/p>\n

Her iki d\u00f6nemi incelerken, bu makale Brian Massumi\u2019nin “\u00f6ng\u00f6r\u00fclen korku” (anticipatory fear<\/i>) kavram\u0131n\u0131 kullanarak, bunun nas\u0131l bir kriminalizasyon arac\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve modern ulus-devletin egemen yap\u0131s\u0131na y\u00f6nelik belli ba\u015fl\u0131 tehditleri \u2013bu ba\u011flamda \u0130slam\u2019\u0131\u2013 bast\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca, ulus-devlet modelinin M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu ahlaki ve siyasi ikilemlere dair genel bir bak\u0131\u015f sunarak, halifeli\u011fin M\u00fcsl\u00fcman kimli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ontolojik \u00f6nemini vurgulamaktad\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, halifeli\u011fin \u00fcmmetin haf\u0131zas\u0131n\u0131n bir sembol\u00fc olarak kriminalize edildi\u011fi alanlar\u0131n, hat\u0131rlama eylemini bir direni\u015f eylemine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme potansiyeli ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyorum. M\u00fcsl\u00fcman siyasi \u00f6znelli\u011fi i\u00e7in bir gelecek tahayy\u00fcl edebilmek ad\u0131na, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda halifelik modeline dair yeni kavramsalla\u015ft\u0131rmalar yap\u0131l\u0131rken, kolektif M\u00fcsl\u00fcman hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn oryantalist \u00e7er\u00e7evelerden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n

Bask\u0131n ruhu dolay\u0131s\u0131yla ulus-devlet modeli, yaln\u0131zca \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n birincil siyasi yap\u0131s\u0131 olarak yerini almakla kalmam\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131klar olarak hayal g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc de ele ge\u00e7irmi\u015ftir. Ancak bu mutlak kontrol, entelekt\u00fcel cesaret ve keskin bir vizyon sayesinde ortadan kald\u0131r\u0131labilir. Bu, mevcut sosyo-politik ba\u011flam\u0131m\u0131z\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 basitle\u015ftirmek ya da bug\u00fcn M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in alternatif bir y\u00f6netim modelinin nas\u0131l olabilece\u011fine dair toz pembe bir tablo sunmak anlam\u0131na gelmez. Fakat, hayal g\u00fcc\u00fc ile y\u00f6netilen bir d\u00fcnyada bunun \u00f6nemini g\u00f6z ard\u0131 edemeyece\u011fimizi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorum. Tarih bize g\u00f6steriyor ki, g\u00fc\u00e7 yap\u0131lar\u0131n\u0131n yarat\u0131lmas\u0131 da dahil olmak \u00fczere, d\u00fcnya in\u015fa eylemi \u201cne kadar uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olursa olsun, asla kal\u0131c\u0131 de\u011fildir; er ya da ge\u00e7 bu yap\u0131lar de\u011fi\u015fir, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr veya tamamen ortadan kaybolur.\u201d<\/span>53<\/sup><\/a><\/span>19. ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sars\u0131c\u0131 olaylar\u0131n\u0131n etkisi h\u00e2l\u00e2 hissedilirken ve siyasi ve felsefi belirsizlikler M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131n\u0131 ku\u015fatmaya devam ederken, filozof-\u015fair Muhammed \u0130kbal\u2019in \u015fu s\u00f6zlerini hat\u0131rlamakta fayda var: D\u00fcnya \u201chareketten yoksun, de\u011fi\u015fimden uzak, dura\u011fan bir yer, bitmi\u015f bir bina de\u011fildir.\u201d Aksine, \u201cvarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ta derinlerinde belki de yeni bir do\u011fumun hayalini bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.\u201d<\/span>54<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00d6nerilen at\u0131f:<\/span><\/p>\n

Ilham Ibrahim, \u201cCriminalizing the Caliphate: Transforming Remembrance into Resistance,\u201d Ummatics, 2 Eyl\u00fcl 2024,<\/span> https:\/\/ummatics.org\/papers\/criminalizing-the-caliphate<\/span><\/a><\/span><\/p>\n

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00d6zet 1924\u2019te hilafetin ilgas\u0131na giden y\u0131llar\u0131 ve 11 Eyl\u00fcl sonras\u0131 d\u00f6nemi -ki bu d\u00f6nemde M\u00fcsl\u00fcman \u00f6zne s\u00fcrekli bir g\u00fcvenlik tehdidi olarak yeniden tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r- analiz eden bu makale, M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda hilafeti olas\u0131 bir siyasi yap\u0131 olarak hat\u0131rlama ve tahayy\u00fcl etme eyleminin bizzat su\u00e7 haline getirildi\u011fini savunmaktad\u0131r. Modern ulus-devletin hegemonik karakterine zarar verecek her \u015fey -bizim \u00f6rne\u011fimizde […]<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":11315,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[162,163],"tags":[174],"class_list":["post-12086","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arastirma-makaleleri","category-toplum-ve-medeniyet","tag-arastirma-makaleleri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12086","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12086"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12086\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11315"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12086"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12086"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.ummatics.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12086"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}